TRONDITJE GLOBALE! – Trump drejt daljes nga NATO, aleanca në prag shpërbërjeje!
Pas vitesh sulmesh për efikasitetin e saj dhe sulmesh ndaj anëtarëve të saj si shpërdorues të paligjshëm, Donald Trump tani duket në prag të bërjes së asaj që dikur ishte e paimagjinueshme: tërheqjes së SHBA-së nga NATO.
Një veprim i tillë do të sinjalizonte një tërmet politik për arkitekturën perëndimore të sigurisë të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore dhe që i rezistoi konfrontimit të Luftës së Ftohtë me Bashkimin Sovjetik përpara se të zgjerohej pas rënies së komunizmit të Evropës Lindore në vitin 1989.
Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut, emri zyrtar i aleancës, u krijua në vitin 1949 me një bërthamë fillestare prej 12 anëtarësh, duke përfshirë SHBA-në, Britaninë, Francën, Kanadanë dhe Danimarkën dhe që atëherë është zgjeruar duke përfshirë 32 vende.
Qëllimi i saj fillestar ishte të siguronte një mburojë kundër komunizmit sovjetik, i cili atëherë konsiderohej si ekspansionist agresiv.
Por kjo u mbështet gjithashtu nga një mendim se mungesa e sigurisë kolektive kishte qenë çelësi i dështimit për të penguar Hitlerin në vitet 1930, teksa Gjermania naziste aneksonte vazhdimisht territore para Luftës së Dytë Botërore.
Cili është parimi qendror i NATO-s?
Siguria kolektive, e sanksionuar në nenin 5 të aleancës, i cili përcakton një sulm ushtarak ndaj një anëtari si një sulm ndaj të gjithëve. Një skenar i tillë nuk u shfaq kurrë në Luftën e Ftohtë. E vetmja herë që premisa kolektive u përmend ndonjëherë ishte pas sulmeve terroriste të al-Kaidës në Nju Jork dhe Uashington më 11 shtator 2001, kur anëtarët e aleancës dërguan trupa në Afganistan në mbështetje të përpjekjeve ushtarake të udhëhequra nga SHBA-të.
Pse Trump po shqyrton tërheqjen nga aleanca?
Zemërimi i menjëhershëm i Trump është nxitur nga refuzimi i NATO-s për të mbështetur ose për t’i ardhur në ndihmë SHBA-së në luftën kundër Iranit. Por asgjë në kartën e NATO-s nuk i detyron anëtarët e saj ta bëjnë këtë. SHBA-të nuk u sulmuan dhe nuk u konsultuan paraprakisht me shtetet e tjera të NATO-s.
Çfarë ka thënë Trump së fundmi për NATO-n?
Ai e quajti NATO-n “një tigër letre” dhe tha se tërheqja e SHBA-së nga anëtarësimi ishte “përtej çdo rishqyrtimi” – fjalë që nënkuptonin se ai kishte vendosur.
Ai gjithashtu ka thënë vazhdimisht – duke përmendur mungesën e mbështetjes për luftën e Iranit dhe mosveprimin evropian për të rihapur ngushticën e Hormuzit – se NATO nuk e mbronte SHBA-në, në të njëjtën mënyrë që SHBA-të mbrojnë Evropën. Kjo përgënjeshtrohet nga mbështetja e NATO-s për luftën e gjatë në Afganistan.
A ushqen presidenti amerikan një armiqësi më të thellë ndaj NATO-s?
Me sa duket. Në vitin 2017, ai e quajti “të vjetëruar” dhe akuzoi anëtarët e tij, veçanërisht vendet evropiane, se “i kanë vjedhur” SHBA-të duke mos shpenzuar në mënyrë të mjaftueshme për buxhetet e tyre të mbrojtjes. Së fundmi, në vitin 2024, ai kërcënoi se do t’i thoshte Rusisë të bënte “çfarëdo që të dojë” me çdo vend evropian që nuk plotësonte kërkesat e tij për shpenzime mbrojtëse.
Trump u shfaq në një përplasje me aleancën edhe në janar, kur anëtarët e NATO-s u vunë në gatishmëri për shkak të kërcënimit të tij për të aneksuar Groenlandën. Ai u tërhoq, por pak veta besonin se fiksimi i tij me Groenlandën ishte lënë përgjithmonë në sirtar.
A kanë pasur efekt fjalët e Trump?
Po. Pas kërcënimeve të përsëritura, udhëheqësit evropianë u përpoqën ta mbanin Trumpin në anën e tyre. Qershorin e kaluar, anëtarët e NATO-s ranë dakord të rrisnin objektivin e tyre të shpenzimeve të mbrojtjes në 5% të PBB-së deri në vitin 2025. Një dekadë më parë, disa vende nuk arrinin të përmbushnin një shifër më të ulët, objektivin prej 2% të PBB-së. Për më tepër, Mark Rutte, sekretari i përgjithshëm i NATO-s dhe ish-kryeministër holandez, ka bërë çmos për ta lajkatuar Trumpin – duke iu referuar atij si “babai” i aleancës dhe duke fituar një reputacion si një “pëshpëritës i Trumpit”.
Rutte madje ka shprehur mbështetje për luftën e Iranit, në kontrast me kundërshtimin e anëtarëve jo-amerikanë të NATO-s.
A ka të drejtë Trump? A është NATO një “tigër letre”?
Mbështetja e NATO-s për Ukrainën – në formën e ndihmës ushtarake nga SHBA-ja dhe aleatët evropianë – ka luajtur një rol jetësor në pengimin e pushtimit të vendit nga Rusia, tani në vitin e tij të pestë. Duke vepruar kështu, kjo e pengon Rusinë të sulmojë anëtarët aktualë të NATO-s (Ukraina nuk është anëtare e aleancës) siç janë Polonia ose republikat baltike të Lituanisë, Letonisë dhe Estonisë.
Vladimir Putin, presidenti i Rusisë, nuk e ka mbajtur sekret dëshirën e tij për ta shpërbërë NATO-n ose për ta shkëputur atë nga SHBA-ja – një rezultat që mund t’i lërë fqinjët e Rusisë në Evropën Lindore të hapur ndaj agresionit të ardhshëm të Kremlinit.
Në të kaluarën më të largët, NATO ndërmori veprime ushtarake në vitin 1999 për ta penguar udhëheqësin e fortë serb Slobodan Millosheviqin të ndërmerrte spastrimin etnik të myslimanëve në Kosovë, një fushatë që Moska e konsideroi si një fyerje dhe një ndërhyrje në sferën e saj tradicionale të ndikimit.
Shkurt, NATO – siç është – nuk është një “tigër letre”. Por duket domethënëse që Trump e përmend Putinin duke e përshkruar atë si të tillë.
Çfarë u ofron SHBA-ja aleatëve të saj të NATO-s?
Para së gjithash, një ombrellë bërthamore. Arsenali bërthamor i SHBA-së është shumë më i madh se ai i Britanisë dhe Francës. Përveç kësaj, ka baza dhe instalime të shumta ushtarake amerikane në të gjithë Evropën, shumë prej të cilave të përqendruara në Gjermani. Një tjetër vend kyç është baza ajrore Incerlik në Turqi. Të gjitha këto baza shihen si një mënyrë për të siguruar një frenim kundër sulmeve ushtarake nga armiqtë e perëndimit.
A mund thjesht të tërheqë Trump një gamë kaq të gjerë mbështetjesh të armatosura?
Duket e komplikuar. Legjislacioni i miratuar në vitin 2024 parandalon që një president amerikan të tërheqë SHBA-në nga NATO pa një shumicë prej dy të tretash në Senat ose një akt të Kongresit. Por Trump është treguar i gatshëm të shpërfillë legjislacionin ekzistues për të anashkaluar Kongresin – për shembull, duke sulmuar Iranin pa kërkuar miratimin e Kongresit, siç thotë Akti i Pushteteve të Luftës i vitit 1973.
Dhe ka veprime armiqësore që Trump mund të ndërmarrë përveç tërheqjes së plotë. Ivo Daalder, ambasadori i administratës Obama në NATO, ka sugjeruar një skenar në të cilin Trump mund të tërheqë të gjitha trupat amerikane dhe të tërheqë oficerët amerikanë nga struktura e komandës – të gjitha duke thënë se është brenda kushteve të nenit, por pa ofruar asnjë mbështetje ushtarake.