Foreign Affairs: Një epokë po mbyllet - Si po lind ‘Republika e Tretë’ e Iranit?
Lufta me Shtetet e Bashkuara dhe Izraelin po përshpejton një transformim që ka qenë në zhvillim brenda Iranit prej dekadash: ushtria po merr epërsinë, ndërsa klerikët po shtyhen në periferi. Suzanne Maloney, zëvendëspresidente e Institutit Brookings, e quan këtë rend në formim “Republika e Tretë Islamike”.
Në një intervistë për Foreign Affairs, Maloney e ndau evolucionin e regjimit në tre faza të dallueshme. Faza e parë nuk nisi menjëherë me revolucionin e vitit 1979, por më vonë, kur klerikët morën kontrollin brenda një koalicioni revolucionar të larmishëm dhe imponuan vizionin e tyre për një shtet islamik. Ajatollah Ruhollah Khomeini ishte figura qendrore, duke ndërtuar “një shtet në të cilin fjala e tij ishte ligj”, ndërkohë që ruante institucione që i ngjanin një qeverie normale, raportojnë burimet.
Republika e Dytë Islamike filloi me vdekjen e Khomeinit në qershor 1989 dhe ngritjen në pushtet të Ali Khamenei si lider suprem. Gati 37 vitet e tij në pushtet prodhuan “institucionalizimin e thellë të rolit të liderit suprem” dhe zgjeruan ndjeshëm autoritetin e Islamic Revolutionary Guard Corps, i cili u bë “thellësisht i rrënjosur në establishmentin politik, por edhe në ekonominë iraniane”, sipas Maloney.
Faza e tretë po lind tani nga rrënojat e luftës. “Ajo që po shohim tani, mendoj, në këtë Republikë të Tretë Islamike do të jetë një sistem ku projekti i Khameneit realizohet plotësisht, ku ushtria merr epërsinë,” tha Maloney. Klerikët ruajnë një “marrëdhënie simbiotike” me ushtrinë, por qendra e gravitetit të sistemit është zhvendosur qartësisht drejt Gardës Revolucionare.
Çështja se kush e drejton realisht Iranin sot mbetet e paqartë: Khamenei u vra së bashku me anëtarë të familjes së tij në një sulm ndaj shtëpisë së tij, ndërsa djali i tij Mojtaba, i përmendur si pasardhës, “mund të jetë i plagosur” ose “plotësisht i paaftë për të vepruar”. Megjithatë, sistemi vazhdoi të funksionojë pa ndërprerje të dukshme, tha Maloney. Bashkëbiseduesi më i mundshëm për negociatat me SHBA-në është Mohammad Baqer Qalibaf, kryetari i parlamentit dhe një figurë e vjetër e Gardës Revolucionare, i cili ka kontrolluar si krahun ushtarak ashtu edhe atë ekonomik të saj.
Maloney e përshkroi shtetin në formim si “një shtet të korruptuar, në të cilin elita politike vazhdon të kontrollojë të gjithë elementët e shoqërisë si dhe ekonominë, dhe që beson se do të forcohet nga kjo luftë”. Aftësia e regjimit për të ruajtur komandën dhe kontrollin pavarësisht javëve të tëra sulmesh shkatërruese ka habitur edhe vëzhguesit më të afërt. “Edhe unë jam e habitur nga fakti se sa shumë gjërat duket se po funksionojnë në një mënyrë relativisht të qetë,” tha Maloney.