Mandati i katërt po kthehet në makth: Rama përballet me kryengritjen më të madhe qytetare në dekada
Nga Elez Biberaj
Një vit pasi Kryeministri Edi Rama fitoi mandatin e katërt radhazi, Shqipëria e gjen veten në një vend thellësisht të ndryshëm nga narrativa triumfuese që ai projektoi. Qeveria që pretendonte autoritet të pakrahasueshëm tani përballet me kryengritjen qytetare më të qëndrueshme në dekada.
Ajo që filloi si demonstrata modeste mbi projektet e investimeve të huaja në Zvërnec dhe Sazan është shndërruar në një përballje mbarëkombëtare me një sistem që shumë shqiptarë e shohin si të papërgjegjshëm, nxjerrës dhe thelbësisht të shteruar.
Protestat u shkaktuan nga shqetësimet në lidhje me kushtet e paqarta të investimeve të profilit të lartë të lidhura me Ivanka Trump dhe Jared Kushner. Por demonstratat nuk janë një referendum për familjen Trump, as një refuzim i kapitalit të huaj. Shqiptarët kanë mirëpritur prej kohësh investimet që respektojnë ligjet, mjedisin dhe interesin publik të vendit. Ajo që ata refuzojnë është mënyra se si u shtynë përpara këto projekte: pa transparencë, pa konsultime dhe pa marrë parasysh të drejtat mjedisore ose të pronës. Protestat nuk janë anti-Trump ose anti-amerikane; ato janë anti-kleptokraci.
Për vite me radhë, Rama qeverisi sikur konkurrenca politike të ishte një shqetësim dhe jo një domosdoshmëri demokratike. Pushteti u bë gjithnjë e më i centralizuar. Parlamenti funksiononte si një formalitet. Riorganizimet e kabinetit u njoftuan në mënyrë teatrale, me ministrat që mësonin për emërimet e tyre gjatë fjalimeve publike. Jeta e brendshme e partisë në pushtet u ngushtua në besnikëri dhe konformizëm. Opozita, e fragmentuar dhe e demonizuar, u trajtua si një bezdi dhe jo si një kundërpeshë.
Ky përqendrim autoriteti krijoi iluzionin e stabilitetit. Por gjithashtu prodhoi një sistem të brishtë – një sistem që mund të funksiononte në mënyrë efikase vetëm për sa kohë që qytetarët mbeteshin pasivë. Protestat e kanë shkatërruar këtë supozim. Ato kanë ekspozuar kufijtë e një modeli qeverisës të ndërtuar mbi kontrollin dhe korrupsionin në vend të pëlqimit dhe llogaridhënies.
Polemikat mbi projektet e Zvërnecit dhe Sazanit nxorën në pah frustrime më të thella. Shqiptarët kanë parë për vite me radhë se si tenderët publikë, kontratat e infrastrukturës dhe asetet strategjike drejtoheshin drejt rrjeteve të lidhura politikisht. Rastet e korrupsionit të profilit të lartë, të tilla si çështja Balluku dhe pasurimi i ministrave, zyrtarëve të lartë dhe familjeve të tyre, përforcuan perceptimin e një elite qeverisëse të izoluar nga llogaridhënia. Ndërkohë, qytetarët e zakonshëm u përballën me paga të pandryshuara, kosto në rritje dhe shërbime publike në rënie. Gati një milion shqiptarë kanë emigruar në dy dekadat e fundit, një rrjedhje marramendëse që pasqyron si vështirësi ekonomike ashtu edhe një humbje të besimit në drejtimin e vendit. Protestat janë, pjesërisht, një përgjigje ndaj këtij erozioni të besimit të akumuluar prej kohësh.
Në vend që të angazhohet me shqetësimet e protestuesve, Rama ka zgjedhur një strategji shpërfilljeje dhe talljeje. Ai i ka portretizuar demonstratat si anti-investime ose të manipuluara nga agjentë të huaj. Ai i ka tallur protestuesit me teatralitet – shaka pelikane, tallje të inskenuara dhe aludime se ata janë të keqinformuar ose jopatriotë. Ai ka ringjallur spektaklin e tubimeve masive që festojnë përvjetorin e partisë së tij, duke i bërë jehonë mobilizimeve performative të epokës së vonë komuniste. Ky reagim zbulon më shumë sesa thjesht mbrojtje politike. Ai pasqyron një stil qeverisës që është mësuar me pandëshkueshmërinë dhe lufton për ta kuptuar mospajtimin si çdo gjë tjetër përveç sabotimit. Është një përgjigje që thellon, në vend që ta zgjidhë, krizën e legjitimitetit.
Ajo që e bën të jashtëzakonshme këtë kryengritje qytetare është përbërja e saj. Nuk është orkestruar nga një parti politike. Nuk është nxitur nga një ideologji e vetme. Është një koalicion studentësh, aktivistësh mjedisorë, pronarësh pronash, punëtorësh, pensionistësh dhe profesionistësh të rinj. Shumë prej tyre ishin shkëputur prej kohësh nga politika, të bindur se pjesëmarrja kishte pak peshë. Tani ata janë në rrugë, të bashkuar nga një bindje e përbashkët se Shqipëria nuk mund të vazhdojë në rrugën e saj aktuale. Kërkesat e tyre janë të qarta dhe koherente: dorëheqja e Ramës; një qeveri teknike për të rivendosur besimin; përmbysja e ligjeve të miratuara për të akomoduar investitorët pa konsultim publik; llogaridhënie për korrupsionin, përfshirë rastet e nivelit të lartë; dhe një model qeverisës i bazuar në transparencë dhe sundim të ligjit.
Këto nuk janë kërkesa radikale. Ato janë pritjet themelore të një shoqërie demokratike.
Për vite me radhë, jeta politike e Shqipërisë është shënuar nga dorëheqja. Qytetarët panë institucionet të dobësoheshin, korrupsionin të thellohej dhe debatin publik të ngushtohej. Shumë arritën në përfundimin se asgjë nuk mund të ndryshonte. Protestat e kanë përmbysur atë trajektore psikologjike. Ato i kanë rikthyer një ndjenjë të veprimit një shoqërie së cilës prej kohësh i është thënë se pushteti është i palëkundur. Edhe pa një udhëheqës të vetëm apo strukturë formale, lëvizja tashmë ka arritur diçka të thellë: ka thyer magjinë e pathyeshmërisë që rrethonte sundimin e Ramës.
Fitorja dërrmuese e Ramës në vitin 2025 kishte për qëllim të çimentonte dominimin e tij. Në vend të kësaj, ajo përshpejtoi tejkalimin që tani ka provokuar rezistencë të gjerë. Mandati i tij, dikur i portretizuar si historik, i ngjan gjithnjë e më shumë një fitoreje të Pirros – një fitore që solli kontroll afatshkurtër me koston e legjitimitetit afatgjatë. Edhe nëse ai i mbijeton krizës së menjëhershme, peizazhi politik ka ndryshuar në mënyrë të pakthyeshme. Qeveria nuk mund të mbështetet më në apatinë publike. Opozita, megjithëse ende e fragmentuar, nuk është më kanali i vetëm për mospajtim. Shoqëria civile, e margjinalizuar prej kohësh, është rihyrë në skenën kombëtare. Dhe brezi i ri, aq shpesh i shpërfillur si i paangazhuar, ka treguar se është i gatshëm të veprojë.
Në këtë pikë, bashkësia ndërkombëtare përballet gjithashtu me një zgjedhje: nëse do të mbetet një vëzhgues i largët apo do të mbajë një qëndrim parimor në mbështetje të normave demokratike, integritetit institucional dhe llogaridhënies së vërtetë.
Protestat kanë hapur një derë, por ato ende nuk e kanë përcaktuar rrugën përpara. Shqipëria ka nevojë për më shumë sesa katarsis. Ajo ka nevojë për një strategji gjithëpërfshirëse për ripërtëritjen demokratike: rindërtimin e institucioneve të afta për t’i rezistuar presionit politik; rivendosjen e kontrolleve dhe balancave; sigurimin e pavarësisë gjyqësore; mbrojtjen e lirisë së medias; krijimin e hapësirës për aktorë të rinj politikë; dhe investimin në arsim dhe mundësi në mënyrë që të rinjtë shqiptarë të shohin një të ardhme në atdhe.
Këto janë detyra afatgjata, por tani janë pjesë e bisedës kombëtare në një mënyrë që nuk kanë qenë prej vitesh.
Nëse protestat detyrojnë ndryshime të menjëhershme politike nuk është i vetmi masë e rëndësisë së tyre. Shqipëria tashmë ka kaluar një prag. Një shoqëri që ishte bërë cinike ka rizbuluar zërin e saj. Një qeveri që e konsideronte veten të pathyeshme është përballur me kufijtë e saj. Një komb që ndihej i poshtëruar nga korrupsioni ka rifituar dinjitetin e tij.
Ky është një zgjim qytetar, jo një episod kalimtar.
Shqipëria ka kaluar nëpër kapituj të vështirë dhe ka dalë më e fortë. Mund ta bëjë këtë përsëri. Guximi i shfaqur në rrugët e Tiranës nuk është thjesht një refuzim i së tashmes; është një pohim i së ardhmes. Protestuesit i kanë kujtuar vendit dhe botës se aspiratat demokratike të Shqipërisë mbeten të gjalla, të qëndrueshme dhe të rrënjosura thellë.
Një popull që rizbulon dinjitetin e tij nuk kthehet në heshtje. Shqipëria ka hyrë në një kapitull të ri dhe qytetarët e saj po e shkruajnë atë me qartësi, guxim dhe shpresë.