Miti i “duaj armiqtë e tu”: Krishterimi, pushteti dhe problemi i "dhunës së shenjtë"
Përgatiti: Alban Gorishti
Krishterimi shpesh paraqitet si feja e dashurisë radikale, e faljes dhe e kapërcimit të hakmarrjes. Në qendër të këtij vetëpërkufizimi qëndron urdhri i famshëm i Jezusit në Predikimin në Mal: “Duaj armiqtë e tu” (Mateu 5:44). Ky imperativ etik është përdorur për shekuj si argument për epërsinë morale të krishterimit ndaj traditave të tjera fetare dhe si provë e karakterit të tij unik civilizues. Megjithatë, një analizë serioze historike ngre një pyetje të pashmangshme: a funksionoi ndonjëherë realisht ky parim si normë sociale në momentin kur krishterimi zotëroi pushtet?
Tensioni midis idealit dhe praktikës nuk është një çështje e disa dështimeve individuale. Ai paraqitet si një model i përsëritur historik, ku etika e dashurisë ndaj armikut u nënshtrua përballë interesave politike, territoriale dhe institucionale.
Kryqëzatat përbëjnë shembullin më të qartë të këtij paradoksi. Kryqëzata e Parë (1095), e shpallur nga Papa Urbani II në Klermon, nuk ishte një reagim spontan i turmave të manipuluara. Ajo ishte e organizuar institucionalisht, e predikuar në mënyrë sistematike dhe e justifikuar teologjikisht. Pjesëmarrësit përfitonin indulgjenca , shpërblime shpirtërore të lidhura drejtpërdrejt me aktin e luftimit. Dhuna, në këtë kontekst, nuk tolerohej si një e keqe e domosdoshme, ajo paraqitej si akt meritues në planin shpirtëror.
Akoma më domethënëse është Kryqëzata e Katërt (1202–1204), e cila nuk përfundoi në përballje me forcat myslimane, por në plaçkitjen dhe shkatërrimin e Kostandinopojës , qyteti më i madh i krishterë i kohës. Dëshmitari bizantin Niketas Honiati përshkroi masakra, përdhosje të kishave dhe dhunë seksuale ndaj grave dhe murgeshave. Historianë modernë si Jonathan Phillips dhe Steven Runciman konfirmojnë përmasat katastrofike të ngjarjes, duke e cilësuar atë si një nga krimet më të rënda të Mesjetës. Kjo nuk ishte një devijim aksidental nga morali i krishterë, ishte një veprim i kryer në emër të tij.
Por fenomeni nuk ndalet me Kryqëzatat. Kryqëzata Albigensiane kundër katarëve një luftë e shpallur nga Papa Inoçenti III kundër një grupi të krishterësh në jug të Francës, Inkuizicioni me mekanizmat e tij të institucionalizuar të ndëshkimit, luftërat e përgjakshme midis katolikëve dhe protestantëve në Europë, si dhe projektet koloniale të shoqëruara me konvertime të detyruara dhe shkatërrim kulturor, dëshmojnë një model të qëndrueshëm, kur krishterimi ishte në pozitë pushteti, ai veproi brenda logjikës së zakonshme të perandorive.
Këtu lind thelbi i problemit. Nëse krishterimi e përkufizon veten përmes dashurisë ndaj armikut, atëherë ky parim duhet të funksionojë pikërisht në momentet e provokimit, kërcënimit dhe konfliktit. Përndryshe, ai mbetet një ideal retorik, jo një normë operative. Argumenti se Kryqëzatat apo luftërat e tjera ishin “reagim” ndaj agresionit të mëparshëm e zhvendos diskutimin nga transcendenca morale në reciprocitet. Logjika e “ata filluan të parët” nuk përfaqëson kapërcim etik, ajo përfaqëson barazim me standardin e zakonshëm të historisë njerëzore.
Pretendimi për përjashtueshmëri morale kërkon koherencë midis mësimit dhe praktikës. Nëse dashuria ndaj armikut është absolute, atëherë historia e krishterimit në pushtet përfaqëson një tradhti të vazhdueshme ndaj themelit të vet etik. Nëse, përkundrazi, historia e krishterimit perandorak konsiderohet normative, atëherë duhet pranuar se parimi i dashurisë ndaj armikut nuk ishte menduar kurrë si udhërrëfyes politik, por si ideal individual i shkëputur nga realiteti i pushtetit.
Në këtë kuptim, miti nuk qëndron në faktin se krishterimi mëson dashurinë ndaj armikut . Miti qëndron në supozimin se ky mësim ka qeverisur praktikën historike të qytetërimit të krishterë. Evidenca historike sugjeron të kundërtën, sa herë që pushteti ishte në lojë, etika u reinterpretua për t’iu përshtatur nevojave të tij.
Ky paradoks hedh dritë mbi një fenomen më të gjerë fetar: tensionin midis idealit shpirtëror dhe realitetit institucional. Megjithatë, në rastin e krishterimit, ky tension merr një dimension të veçantë për shkak të absolutizimit retorik të dashurisë ndaj armikut si thelbi identitar i fesë.
Në fund, dilema mbetet e hapur, ose dashuria ndaj armikut është një normë që dështon sapo përballet me pushtetin, ose ajo nuk ka qenë kurrë menduar të qeverisë historinë. Në të dy rastet, pretendimi për epërsi morale absolute kërkon rishqyrtim serioz madje çmitizim të pretendimit për epërsi morale absolute .