Gjuhët e Njeriut
Nga Fatmir Baci
Njeriu është qenie që merr frymë mes katër gjuhëve. Secila prej tyre është para së gjithash një shtresë e ekzistencës, një hapësirë ku vetëdija formëson marrëdhënien e saj me Zotin, me të tjerët dhe me vetveten, e më pas bëhet edhe mjet shprehjeje. Përmes tyre, njeriu jo vetëm që ka mundësi të komunikojë, por ato janë njëkohësisht modalitete ekzistenciale që përcaktojnë të qenit njeri. Jeta e njeriut është një kalim i pandërprerë nga një gjuhë në tjetrën, nga tingulli në ngjyrë, nga emri në heshtjen e shpirtit, dhe secilën duhet ta kujtojë, sepse ky është ritmi i krijimit që zgjat sa fryma e botës.
Në çastet e para të qenies së tij, para se t’i hapet shikimi, fëmija tashmë dëgjon. Në barkun e nënës ai dallon zëra, reagon ndaj toneve, shqetësohet e qetësohet, buzëqesh e hesht. Ajo vetëdije e heshtur para lindjes, ajo aftësi për të njohur tonin, ritmin dhe praninë, është dëshmia e parë se njeriu në vetvete bart gjuhën e tingujve, një formë e lashtë, prenatale e kuptimit të botës. Edhe nëse nuk është gjuhë kuptimesh (sepse nuk mund ta vërtetojmë si të tillë), ajo është megjithatë një dridhje e vetëdijshme e ekzistencës. Tingulli është gjëja e parë që njeriu njeh, dhe e fundit që ai e di dhe e dëgjon kur e gjithë bota hesht.
Pas lindjes, kur njeriu fillon të shikojë për herë të parë, ai kalon në gjuhën e ngjyrave. Ai nis të dallojë dritën nga errësira, afërsinë nga largësia, atë që e tërheq dhe atë që e step. Në ato çaste të para të zbulimit vizual të botës lind vetëdija për përparësitë vizuale, për zgjedhjen dhe për vlerën. Ngjyrat bëhen hapësira e gjeografisë së brendshme të shpirtit, arkitektura e ndjenjave, dhe mbi ato themele rriten më vonë imazhet, perceptimi i skenave, bukuria e artit, qytetet, tempujt, madje edhe vetë ideja e bukurisë.
Kur fëmija fillon të flasë, ai hyn në gjuhën e emrave, dhe çdo fjalë që shqipton bëhet urë mes tij dhe vetes, njëkohësisht lidhje mes tij dhe botës. Emrat janë forma e parë e ndarjes dhe e njohjes, ky jam unë, ndërsa ai është tjetri. Në atë çast lind vetëdija për kufirin, për individualitetin, për identitetin dhe për realitetin. Njeriu nis të ndërtojë botën e tij përmes të folurit, përmes fjalës që emërton dhe vendos rregull. Kjo gjuhë, që zgjerohet me zhvillimin e njeriut, përfshin të gjitha format shoqërore; arsimin, filozofinë, gazetarinë, politikën, gjithçka ku njeriu përpiqet të thotë: “Ky është kuptimi i botës sime.”
Por mbi të gjitha gjuhët ekziston gjuha e shpirtit.
Ajo është e padukshme, lind me qenien, ajo nuk kalon as përmes mendimit e as përmes zërit, por bën që njeriu të njohë të vërtetën pa fjalë. Është gjuha që Ademi (alejhi selam) e shqiptoi kur mori frymën e parë dhe, edhe pse ende nuk dinte emra, tha: “Elhamdulilah.” Ai çast është dëshmi se tek njeriu ekziston një të folur që nuk vjen nga e mësuara, por nga prekja e shpirtit prej Krijuesit. Ky të folur nuk mësohet, ai ruhet nga fryma e parë e ekzistencës.
Gjuha e shpirtit është ajo që na bën të qajmë kur dëgjojmë Kuranin, edhe pse ndoshta nuk i kuptojmë fjalët. Është e njëjta gjuhë që bën që foshnja, në barkun e nënës, të qetësohet kur dëgjon Fjalën e Zotit, ose të buzëqeshë kur rrethohet nga paqja e padukshme. Është i njëjti të folur që na shtyn të njohim poezinë, të ndiejmë rregullin dhe kuptimin pas fjalëve, të kuptojmë dinjitetin si lartësi të brendshme, dhe të mbrojmë të padukshmen me forcën e karakterit. Është gjuhë që zgjat sa vetë shpirti, që nuk pushon as kur gjithçka tjetër hesht.
Këto gjuhë – gjuha e tingujve, e ngjyrave, e emrave dhe e shpirtit – nuk janë vetëm faza të zhvillimit njerëzor, por edhe modalitete të ekzistencës së tij, shtresa të vetëdijes që e shoqërojnë njeriun gjatë udhës së tij, nga fryma e parë deri tek heshtja e fundit. Pa to njeriu pushon së qeni njeri, sepse ato formësojnë lidhjen e tij me Zotin, me botën, me vetveten.
Gjuhën e tingujve e mësojmë që në barkun e nënës, është kontakti i parë me botën, jo përmes arsyes, por përmes pranisë ritmike, përmes pulsit që na mëson të dëgjojmë para se të dimë ç’është të folurit.
Gjuha e ngjyrave vjen menjëherë pas lindjes, sepse drita nuk na pyet nëse jemi gati, ajo na mëson të dallojmë, jo vetëm për të ndarë, por edhe për të njohur nuancat që e bëjnë botën të gjallë.
Gjuhën e emrave e mësojmë sa jemi gjallë, sepse emri nuk është vetëm shenjë, por thirrje për të kuptuar, për t’u takuar me tjetrin që mban historinë e tij.
Gjuha e shpirtit, megjithatë, nuk i përket kohës, ajo është dije që shpirti e mban para lindjes, jashtë dimensioneve, si përjetësi brenda jetës, e pashprehshme, por e pranishme, e padukshme, por vendimtare.
Dhe kështu, derisa drita të pushojë së rëni mbi fytyrën e tij, njeriu mbetet qenie që flet në katër gjuhë, dhe asnjëra prej tyre nuk mund të përkthehet plotësisht. Prandaj çdo përpjekje për të kuptuar njeriun është në të vërtetë përpjekje për të përkthyer të papërkthyeshmen, botën e madhe e të folurit të brendshëm që zhvillohet mes frymës së tij dhe heshtjes.
Gjuha e Tingujve
Është dëshmuar dhe vërtetuar se njeriu nuk vjen në botë nga heshtja, sepse ai ka jetuar në një botë të mbushur me tinguj. Në barkun e nënës ai tashmë jeton në oqeane ritmesh, shushurimash, rrahjesh, zërash, zemra e nënës bëhet metronomi i tij i parë, frymëmarrja e saj era e tij e parë. Para se t’i hapen sytë, fëmija nis të dallojë tonet e larta dhe të ulëta, të buta e të ashpra, të njohura e të huaja, dhe në atë hapësirë primordiale ai mëson dridhjen e ekzistencës, edhe pse nuk mund të themi se mëson kuptimin e fjalëve. Prandaj e kemi quajtur gjuhë tingujsh, mbi bazën e mosdijes sonë.
Kjo dridhje nuk është e rastësishme, sepse ajo formëson themelin e perceptimit njerëzor. Kur fëmija në barkun e nënës qetësohet nga një zë që e njeh, ose shqetësohet nga një ton i huaj, ai tashmë flet gjuhën e parë – gjuhën e tingujve. Kjo gjuhë kërkon një lloj kuptimi që është i huaj për mendjen tone, ajo është sfera e pranisë, mënyra primordiale e të qenit në botë. Tingulli nuk është vetëm valë, por urë mes vetëdijes dhe botës, mes brendësisë dhe jashtësisë, mes atij njeriu të vogël dhe ritmit të ekzistencës.
Në perceptimin tonë, në këtë gjuhë tingulli është i pranishëm pa qenë i detyruar të ketë kuptimin që ne presim. Është ajo që harmonitë ruajnë dhe poezia përpiqet ta kapë. Tingulli i erës, shushurima e ujit, goditja e dallgës, heshtja mes dy frymëmarrjeve – të gjitha flasin me të njëjtën gjuhë që fëmija e mban brenda vetes pa e parë ende dritën. Ky është edhe shkaku pse muzika mund ta kthejë njeriun e rritur në gjendje që nuk di t’i shpjegojë, por i njeh me zemër. Tingulli ka fuqinë të gjallërojë kujtime që kurrë nuk janë thënë me fjalë.
Gjuha e tingujve nuk i përket vetëm njeriut. Ajo është gjuhë kozmike, sepse çdo gjë që ekziston ka tonin e vet, dridhjen e vet, guri, gjethet, uji, ajri, mali. Shpirti i njeriut, ende në barkun e nënës, gjendet në harmoni me atë pëlhurë tingujsh të botës. Kur nëna flet me ton të qetë, fëmija ndien siguri jo për shkak të kuptimit, por për shkak të dridhjes. Kur në barkun e saj dëgjohet Kurani, ai qetësohet sepse shpirti e njeh atë ritëm si të vetin. Ky tingull nuk vjen vetëm nga jashtë, por është kthim në burimin e vet.
Në shumë tradita fetare, krijimi i botës nis me fjalën ose tingullin. Në Islam, çdo sure fillon me zë: “Bismilah El-Rahman El-Rahim”, një zë dhe kuptim që jehon në zemër, më i ëmbël dhe më qetësues se në hapësirë, sepse në atë zë fshihet fryma krijuese. E njëjta gjë është edhe me fëmijën, klithma e tij e parë nuk është shprehje dhimbjeje, por dëshmi e ekzistencës. Është zëri i tij i parë, forma e parë e mirënjohjes që është gjallë.
Prandaj gjuha e tingujve, përveçse fenomen biologjik, është mbi të gjitha dëshmi ontologjike e ekzistencës së shpirtit. Ajo i paraprin çdo ideje, çdo fjale, çdo mendimi, sepse përmes tingullit njeriu kupton se është gjallë, edhe pse ende nuk di ta thotë. Tingulli është dëshmi e vetëdijes para vetëdijes.
Në moshën e pjekurisë, kjo gjuhë vazhdon të jetojë në ne përmes formave të ndryshme: në muzikë, në të folur, në ritmin e poezisë, në shushurimën e natyrës, madje edhe në heshtje. Kur flasim, ne në fakt kompozojmë, zëri bëhet melodi, intonacioni mbart kuptim më të thellë se vetë fjalët. Kur dëgjojmë, ne kthehemi në matricën e parë të botës, në atë sferë primordiale ku gjithçka mund të kuptohej pa gjuhë.
Prandaj njeriu nuk është vetëm ai që flet, por edhe ai që dëgjon, sepse ai që nuk e dëgjon botën, nuk mund ta kuptojë. Bota nuk flet me fjalë, por me tone. Dhe ai që mëson të dëgjojë heshtjen mes tingujve, ai dëgjon thelbin e ekzistencës.
Në këtë kuptim, gjuha e tingujve është lutja e parë e njeriut – lutje pa fjalë. Kur nëna pëshpërit, kur era këndon mes degëve, kur zemra rreh në ritëm që nuk e kuptojmë, e gjitha kjo është gjuhë që shpirti e njeh si të vetën. Është e njëjta gjuhë që një ditë do ta njohë në frymën e fundit, kur të gjitha fjalët të shuhen e të mbetet vetëm tingulli.
Prandaj, që njeriu ta kuptojë botën, duhet të mësojë të dëgjojë – jo vetëm atë që thuhet, por edhe atë që dridhet mes fjalëve, atë që këndon brenda tij. Sepse në atë tingull banon shenja e parë e ekzistencës së tij, dhe pëshpërima e fundit e shpirtit të tij.
Gjuha e Ngjyrave
Kur fëmija lind, ai nuk e sheh botën si një grumbull formash, por si një harmoni drite. Ngjyrat janë dallimi i tij i parë i realitetit, gjuha e tij e dytë. Përmes ngjyrave fëmija mëson se bota nuk është e njëtrajtshme, por e shtresëzuar, plot nuanca që i shpjegojnë hapësirën, largësinë, afërsinë, ngrohtësinë dhe rrezikun. Ngjyra bëhet kompasi i tij, shenja e parë e kufijve dhe drejtimeve.
Kjo gjuhë ekziston para fjalës, por pas tingullit. Nëse tingulli është themeli i jetës, ngjyra është zgjerimi i vetëdijes, sepse tingulli prek shpirtin, ndërsa ngjyra prek mendjen që sapo lind. Kur fëmija dallon të kuqen si afërsi, e të kaltërën si largësi, ai tashmë vendos hierarkinë e ekzistencës, çfarë është e rëndësishme dhe çfarë e largët, çfarë e tërheq dhe nga çfarë e largon. Ngjyrat janë mësuesit e parë të prioriteteve, mentorët e heshtur që e fusin në dallimin e botës.
Ngjyrat nuk janë vetëm dukuri vizuale, por edhe kategori morale në krijimin e vetëdijes. E gjelbra sjell paqe, e kuqja paralajmëron, e kaltërta krijon distancë, e bardha ngre lart, dhe çdo nuancë bart arketipin e saj. Njeriu i trashëgon këto në thellësinë e shpirtit, sepse ngjyrat janë të shkruara në kujtesën materiale dhe shpirtërore të botës.
Fëmija që zgjat dorën drejt një ngjyre të ndritshme tregon besim ndaj botës, ai që tërhiqet para errësirës tregon vetëdije për kufirin. Në atë gjest pranimi dhe refuzimi lind koncepti i parë i zgjedhjes, aftësia për të dalluar të mirën nga e keqja në formën e saj më të thjeshtë shqisore. Ngjyrat e mësojnë njeriun me atë që më vonë do ta quajë estetikë, por që në thelb është etikë e ekzistencës.
Përmes ngjyrave fëmija jo vetëm që sheh ndryshimin, por njëkohësisht krijon dhe ndien, sepse ai e di se e verdha përmban ngrohtësi, se e kaltërta sjell qetësi, edhe pse nuk di ta shprehë. Kjo lidhje mes ngjyrës dhe ndjenjës, mes dritës dhe shpirtit, mbetet i pranishëm gjithë jetën. Njeriu ndryshon, por marrëdhënia e tij me ngjyrat mbetet thellësisht personale dhe metafizike.
Kultura të mëdha e kanë ndërtuar botën e tyre mbi ngjyra:
* Egjiptianët – E kaltërta ishte porta drejt përjetësisë, pigmenti që ruante praninë e perëndive në jetën e përditshme.
* Arti Islam – E gjelbra fton në qetësi dhe dije, duke dëshmuar për afërsinë e xhenetit në çdo formë bukurie.
* Ikonografia e krishterë – E arta mbart aurën e shenjtërisë, duke ndriçuar hapësirën shpirtërore pa nevojë për shpjegim.
* Traditat lindore – E kuqja pulson si gjaku i botës, duke shprehur energjinë jetësore që nuk pushon, por rinovohet vazhdimisht.
Këto perceptime nuk janë vetëm zgjedhje kulturore, por edhe gjuhë e përbashkët e shpirtit njerëzor, mënyra për ta përkthyer ngjyrën në kuptim.
Në rritjen e njeriut, ngjyrat shndërrohen në art, prej tyre lind piktura, arkitektura, endja, veshja, madje edhe poezia. Ngjyrat janë themeli i çdo përpjekjeje për të lidhur të dukshmen me të padukshmen. Kur arkitekti ndërton një tempull, ai zgjedh materialin dhe përshtat dritën. Kur piktori hedh vijën, ai jo vetëm që paraqet formën, por shpreh marrëdhënien mes errësirës dhe dritës, të njëjtën marrëdhënie që fëmija e njeh kur hap sytë për herë të parë.
Në gjeografi, ngjyrat bëhen hartë e botës, rëra e shkretëtirës, gjelbërimi i luginës, bluja e detit, bardhësia e borës. Përmes tyre njeriu mëson dallimet klimatike, stinët dhe ndryshimet. Ngjyra i meson njeriut kalueshmërinë dhe ciklikën e jetës. Vjeshta i mëson se bukuria mund të jetë në rënie, pranvera se rinovimi lind nga kalbja. Ngjyrat nuk janë vetëm dukuri estetike, por kujtesë kozmike për kalueshmërinë dhe ripërtëritjen e përjetshme.
Ngjyra ka edhe funksion shpirtëror, sepse ajo e mëson syrin të shohë, por edhe shpirtin të njohë. Kur njeriu sheh horizontin dhe dallon kalimin e blusë në të artë, ai ndien pafundësinë, dhe kjo ndjenjë është jo vetëm fiziologjike, por edhe intuitë metafizike e ngjyrës. Drita bëhet shkronjë, ngjyra bëhet fjalë, dhe bota fjalia e Zotit të botëve.
Nuk është rastësi që Kurani përshkruan krijimin përmes ngjyrave: gjelbërimin e kopshteve, bardhësinë e qumështit, errësirën e natës, blunë e detit. Çdo ngjyrë bëhet shenjë (ajet), jo vetëm në natyrë, por edhe tek njeriu. Kush di të lexojë ngjyrat, di të lexojë botën.
Ngjyra ka tonin e saj, ashtu si toni ka ngjyrën e vet. Kur piktori sheh tingullin, e muzikanti dëgjon ngjyrën, ato kthehen në gjuhën e fëmijës, gjuhë ku gjithçka ishte ende një, e shkrirë brenda ndjesisë primordiale. Kjo gjuhë, në thelb të dridhjes, nuk ka mënyrë për të ndarë perceptimet, por tek të rriturit ka mënyrë për t’i bashkuar. Prandaj gjuha e ngjyrave është urë mes trupit dhe shpirtit, mes të dukshmes dhe të padukshmes.
Në këtë gjuhë arkitekti sheh tempullin në dritë, piktori sheh vargun në ngjyrë, e fëmija sheh botën si mrekulli. Ndoshta pikërisht për këtë arsye të rriturit, kur duan të gjejnë paqe, kërkojnë natyrën, sepse natyra flet me gjuhën e pastër të ngjyrave, pa fjalë, pa pretendime, pa gënjeshtra.
Në fund, përmes ngjyrave njeriu jo vetëm që sheh botën, por mbi të gjitha hyn në përjetimin e vetvetes. Sipas disa bindjeve, të padëshmuara, ai që sheh qiellin blu dhe ndien paqe, mban dritë brenda vetes, ndërsa ai që sheh bukurinë në të kuqen e perëndimit, e di se bukuria nuk pushon as kur drita shuhet. Kjo shumësi ngjyrash rreth çdo njeriu është pasqyrë e shpirtit, dhe për sa kohë që i sheh, njeriu e di se është gjallë.
Gjuha e Emrave
Kur fëmija fillon të shqiptojë fjalët e para, ai më së pari mëson të bëhet, e më pas mëson të flasë. Gjuha e emrave është gjuha e tretë themelore e njeriut, hapësira ku vetëdija takohet me realitetin dhe përpiqet t’i japë formë. Fjala nuk është më vetëm tingull apo ngjyrë, por bëhet shenjë, akt i krijimit të rendit në botë. Kur fëmija thotë “mama” ose “ujë”, ai kryen gjestin e parë mendor, ndan një qenie nga tjetra, një nevojë nga një tjetër, dhe kështu krijon rendin e brendshëm të botës.
Ky është çasti kur njeriu bëhet krijues i kuptimit. Bota për të nuk është më vetëm ajo që e merr përmes shqisave, por ajo që e shndërron në simbole. Gjuha e emrave është shenja e parë e vetëdijes njerëzore, por edhe kufiri i parë që emri vendos, sepse nga ai moment njeriu nuk e sheh botën ashtu siç është, por ashtu siç e ka emërtuar, ose më saktë, siç ka mësuar ta emërtojë.
Emri është i dyfishtë, ai njëkohësisht zbulon dhe fsheh. Si koncept, emri është akt shenjimi, përpjekje për ta kapur të pashprehshmen me fjalë. Në çastin e emërtimit, diçka e paqartë merr kufij, bëhet e dallueshme, e qasshme për mendimin dhe të folurit. Emri zbulon, sepse jep formë, mundëson komunikim, krijon marrëdhënie mes shenjës dhe të shenjuarit. Por emri edhe fsheh, sepse e redukton kompleksitetin në simbol, e zëvendëson praninë me shenjën, krijon iluzionin se ajo që është emërtuar është plotësisht e përfshirë në fjalë. Emri është njëkohësisht dritare dhe perde, hap pamjen drejt kuptimit, por e mbulon me shtresën e gjuhës.
Kur emërtojmë, ne e shndërrojmë pafundësinë në formë, dritën në koncept. Pa këtë, nuk do të mundnim të komunikonim, të ndërtonim bashkësi, të ndanim përvojën. Prandaj gjuha e emrave është ura mes individit dhe kolektivit, mes “unë” që njeh veten dhe “ne” që ndërton botën.
Në zhvillimin e fëmijës, gjuha e emrave shënon zgjerimin e interesit dhe botës. Fjalët e para lidhen me nevojat, urinë, etjen, sigurinë, por shpejt kalojnë në shprehje kureshtjeje, në përfshirje në lojë, në shenjat e para të individualitetit dhe identitetit. Fëmija nis të pyesë, të përsërisë, të testojë kufijtë, sepse gjuha e emrave nuk është vetëm sistem fjalësh, por proces njohjeje.
Në këtë proces lind edhe zgjedhja, ajo që është e këndshme, fëmija e emërton me buzëqeshje, ajo që është e rrezikshme, e shqipton me kujdes. Kështu, në gjuhë shfaqet ndjenja morale, sepse toni dhe mënyra e të folurit pasqyrojnë gjendjen e brendshme. Kur rritet, njeriu vazhdon këtë lojë zgjedhjesh, flet me ata që u beson, hesht para atyre nga të cilët ruhet, mat çdo fjalë si kufi mes sinqeritetit dhe kujdesit.
Gjuha e emrave është edhe gjuha e shoqërisë. Përmes saj lindin të gjitha strukturat e ekzistencës njerëzore: familja, bashkësia, shkenca, filozofia, e drejta dhe arti. Çdo gjë nis me emërtimin. Kur njeriu e quan karrigen “karrige”, ai ka krijuar konceptin e hapësirës, funksionit, qëllimit. Kur e quan qiellin “qiell”, ai ka bërë hapin e parë drejt metafizikës.
Në këtë gjuhë forcohet individualiteti dhe lind identiteti. Njeriu nuk njeh vetëm botën përreth, por po aq rëndësishëm njeh edhe veten në botë. “Unë” bëhet fjala qendrore në marrëdhëniet me të tjerët, por edhe përvojë në marrëdhënien me vetveten. Ky “unë” është qendra e gjuhës së emrave, dhe formimi i tij është procesi përmes të cilit njeriu ndërton figurën e vet, kufijtë e vet, rendin e brendshëm. Por kjo fjalë “unë” mbart edhe rrezikun më të madh, sepse mund të shndërrohet në burg të egoizmit, në krenari, në mendjemadhësi. Gjuha e emrave ndërton civilizimin, por mund të krijojë edhe vetëmjaftueshmëri që e largon njeriun nga burimi i tij – gjuha e shpirtit.
Në gjuhën e emrave gjenden të gjitha shtresat e shprehjes njerëzore: të folurit e përditshëm, gazetaria, filozofia, letërsia, politika, arsimi. Të gjitha janë zgjatime të së njëjtës nevoje – t’u japin gjërave formë, të përcjellin përvojën, të ruajnë mendimin në kohë. Gazetari raporton që bota të bëhet e kuptueshme, filozofi emërton konceptet për të krijuar rend në ide, ndërsa shkrimtari shpik emra për t’i hapur imagjinatës dyert e së ardhmes.
Por në të gjitha ekziston i njëjta tension mes fjalës dhe asaj që nuk mund të thuhet. Ky tension është ajo që e bën gjuhën të gjallë. Kur njeriu kupton se fjala nuk mund të përfshijë plotësisht ndjenjën, ai bëhet i vetëdijshëm për kufirin e gjuhës, dhe aty nis meditimi që e përgatit të kujtojë se nuk është pronar i emrave, por vetëm i nxjerr nga harresa.
Gjuha e emrave bëhet kështu vend i kërkimit të vazhdueshëm për përsosmërinë që kurrë nuk arrihet. Çdo fjalë e re është përpjekje për t’iu afruar realitetit, por edhe pranim se e vërteta e plotë është përtej gjuhës. Megjithatë, njeriu nuk ndalet, sepse në emërtim gjen kuptimin e ekzistencës.
Në kuptimin teleologjik, gjuha e emrave ka edhe një prapavijë të thellë metafizike.
Në Kuran thuhet se “Zoti ia mësoi Ademit emrat, të gjithë”, që do të thotë se ky akt nuk ishte thjesht mësim fjalësh, por futje e njeriut në botën e njohjes. Emrat nuk janë etiketa të sendeve, por çelësa kuptimesh, përmes të cilëve njeriu merr aftësinë e dallimit, të kuptimit, të zgjedhjes, dhe ky është çasti kur ai bëhet qenie e përgjegjësisë.
Kur njeriu harron kuptimin e emrave, ai humb orientimin. Çdo civilizim që lehtësisht ndryshon fjalët, që i zbraz nga thellësia, nis të shpërbëhet. Gjuha e emrave është ruajtëse e vetëdijes kolektive, sepse ajo mban kujtesën, përcjell urtësinë, ruan përvojën. Kur kjo gjuhë humbet, shoqëria mbetet pa traditën që buron nga shpirti.
Prandaj gjuha e emrave nuk është vetëm mjet komunikimi, por trashëgimi e shenjtë, ajo është arkiv i mendimit njerëzor, dëshmitar i çdo përpjekjeje për ta bërë botën të kuptueshme. Përmes saj njeriu ndërton ura, por edhe mure, mund të bashkojë popuj ose t’i ndajë, të sjellë paqe ose të nxisë luftë, të ngrejë lutje ose të përdhosë të vërtetën. Gjithçka varet nga sa thellë njeriu e nderon atë që shqipton.
Në fund, gjuha e emrave qëndron në kufirin mes shqisores dhe shpirtërores. Pas saj nis ajo që nuk mund të thuhet, gjuha e shpirtit. Kur fjala arrin në skajin e kuptimit të saj, kur asnjë përkufizim nuk mund të përfshijë më ndjenjën, atëherë lind gjuha e katërt, më e fshehta, më e heshtura dhe më e thella. Është gjuhë që flet me prani, dhe vetëm përmes frymëzimit mund të shprehet edhe me tingull, sepse ajo zbërthen kuptime pa pasur nevojë t’i ndërtojë apo t’i shpjegojë.
Gjuha e Shpirtit
Ekziston një çast tek njeriu kur të gjitha fjalët heshtin, kur asnjë fjali, asnjë koncept, asnjë ton nuk mund të mbajë më kuptim, dhe atëherë fillon të flasë gjuha e shpirtit. Ky të folur nuk kalon as përmes gojës, as përmes mendimit, nuk dëgjohet, por ndjehet. Pra, kjo gjuhë nuk ka rrokje, nuk ka gramatikë, nuk ka strukturë, por ka qartësi të plotë. Është gjuha e katërt e njeriut, më e thella, më e fshehta dhe njëkohësisht më e vërteta nga të gjitha.
Herën e parë u përpoqa ta kuptoj këtë gjuhë kur lexova hadithin për Ademin (alejhi selam): “Kur shpirti po hynte në trupin prej balte, kur arriti te hunda, Ademi u kollit dhe tha: Elhamdulilah.” Në atë çast shpirti sapo hynte në trup, e ai ende nuk i dinte emrat, nga i erdhi kjo fjalë? As engjëjt nuk e dinin. Nuk ishte të folur i mësuar, por të folur që buron nga vetë thellësia e ekzistencës.
Fjala “Elhamdulilah” nuk është vetëm shprehje mirënjohjeje, ajo është dëshmia e parë e shpirtit në takimin me dritën e ekzistencës. Në atë frymë, në bashkimin mes të padukshmes dhe të dukshmes, mes trupit prej balte dhe frymës hyjnore, shpirti flet me gjuhën e tij natyrore.
Kjo fjalë, e thënë para çdo mësimi, para çdo përvoje, tregon se shpirti ka gjuhën e vet të lindur, që nuk varet as nga kujtesa, as nga kultura. Është çasti kur krijesa dëshmon Krijuesin, jo vetëm me fjalë, por me vetë aktin e ekzistencës së saj.
Gjuha e shpirtit nuk është thjesht racionale, as thjesht emocionale. Ajo lind nga e vërteta, por mbetet e pranishme edhe nga nevoja. Është të folur që njeriu e shpreh edhe kur hesht, kur qan pa e ditur pse, kur zemra i buzëqesh ndërsa buzët rrinë të qeta, kur një fjalë nga Kurani e prek si dritë që shpërndan errësirën. E kam parë këtë në sytë e një njeriu pesëdhjetëvjeçar që për herë të parë dëgjonte Kuranin, dhe lotët i rridhnin si të kthehej në shtëpi pas një udhëtimi të gjatë, pa pasur asnjë lidhje me gjuhën arabe. Ky takim nuk ishte intelektual, as shqisor, por takim i gjuhës së shpirtit me burimin e saj.
Prandaj gjuha e shpirtit nuk kufizohet nga gjuhët kombëtare, as nga kufijtë fetarë, edhe pse rrënjët i ka në besim, sepse buron nga vetë krijimi i njeriut. Ajo i përket çdo njeriu që ndonjëherë është ndalur me sinqeritet dhe ka ndjerë praninë e diçkaje më të madhe se vetja. Në atë çast, pa asnjë fjalë, shpirti e di, është, e di se nuk është vetëm, e di se është i njohur, e di se është i dashur.
Kjo gjuhë nuk mësohet, por kujtohet. Fëmija e bart që në barkun e nënës, qetësohet kur dëgjon Kuranin, reagon ndaj zërit të butë ose të ashpër, ndaj dritës, ndaj ritmit, ndaj asaj që nuk e kupton konceptualisht, por e njeh në thelb. Pas lindjes, kjo gjuhë mbulohet nga shtresat e gjuhëve të tjera: e tingujve, e ngjyrave, e emrave. Por ajo kurrë nuk zhduket, tërhiqet në thellësi dhe pret çastin kur njeriu do të heshtë mjaftueshëm për ta dëgjuar sërish, kur frymëzimi do të trokasë, kur do të lexohet poezi e vërtetë, kur diçka do të provokojë një lot ose një buzëqeshje.
Gjuha e Shpirtit
Gjuha e shpirtit është gjuhë e pranisë, sepse në të ka rëndësi gjendja, ndërsa forma merr vlerë vetëm kur zgjon ndjenjë. Kur shpirti thotë “Elhamdullah”, kjo nuk është tingull, por gjendje mirënjohjeje, dridhje e qenies që njeh kuptimin e vet në dhënien e lavdisë Atij që e ka krijuar. Është e njëjta gjuhë që flet në poezi, në lutje, në lot, në çaste frymëzimi, në heshtjen e të urtit dhe në buzëqeshjen e fëmijës.
Kur njeriu ndien të vërtetën, ai e njeh përmes jehonës, dhe përmes filtrave të veçantë të njohjes arrin ta afrojë me mendjen. Gjuha e shpirtit është pikërisht ajo jehonë që na bën të dallojmë vargun poetik që na trondit, fjalën që na gëzon e na shëron, tingullin që na kthen tek vetja, ajo na mëson të dallojmë të vërtetën nga gënjeshtra jo përmes logjikës, por përmes paqes që mbetet në zemër.
Në këtë gjuhë gjithçka është e qartë, edhe pse asgjë nuk është thënë. Ndoshta është një dozë e madhe për ekzistencën njerëzore, ose ndoshta është përgatitje e vetëdijes për përjetësinë. Gjuha e shpirtit nuk ndërton përkufizime, sepse ç’kuptim kanë +100 apo –100 koncepte përballë përjetësisë, kur shpirti na prek ashtu siç është me përjetësinë e tij. Në të nuk ka dëshmi, sepse nuk është botë numrash, por ka siguri, sepse nuk shërbehet me koncepte të kufizuara, është gjuhë përmes së cilës njeriu njeh dinjitetin, lirinë dhe besimin, jo si ide, por si gjendje të shpirtit.
Kur foshnja shtrëngon gishtin në dorën e nënës, kur buzëqesh ndaj një fytyre të panjohur, kur shqetësohet pa arsye, ky është të folur i shpirtit. Është i njëjti “unë” që ka ekzistuar kur trupi sapo po formohej, që di edhe para se të mësojë. Por ky “unë” nuk është ego, është shkëndija e vetëdijes që dëshmon për burimin e saj. Prandaj gjuha e shpirtit nuk është vetëm e fundit në radhë, por është fillimi dhe fundi i të gjitha gjuhëve. Ajo shfaqet për herë të parë në çastin e krijimit, kur Ademi kolliti dhe tha “Elhamdulillah”, dhe mbetet gjatë gjithë jetës si dëshmi ose si mohim, me përfundim në përgjegjësinë e llogarisë së fundit, kur trupi hesht.
Ajo na mëson se fjala nuk është pronë e njeriut, por dhuratë e dhënë nga i Gjithëfuqishmi për përdorim, sepse pronar është vetëm Zoti i botëve. Sa më shumë njeriu kthehet te kjo gjuhë, aq më shumë kupton se dituria e vërtetë nuk vjen nga çdo libër, por nga Kurani dhe drita që zgjohet prej tij brenda qenies, ajo dritë që iu fry shpirtit para se trupi të merrte frymë.
Në fund, gjuha e shpirtit është masa e njeriut, sepse në Ditën e Gjykimit ai nuk do të pyetet vetëm për atë që ka thënë, por për atë që ka nënkuptuar, për sa ka qenë gjuha e tij e brendshme në përputhje me atë që ka shqiptuar. Gjuha e shpirtit nuk është kategori morale, por bosht shpirtëror, ajo përcakton sa njeriu është në të vërtetën, sa në mirënjohje, sa në dritë.
Është gjuha me të cilën kanë folur profetët, gjuha me të cilën lutet zemra, gjuha me të cilën heshtet para misterit. Është gjuha e parë që njeriu ka shqiptuar dhe e fundit që do të kuptojë. Në të mblidhen të gjitha gjuhët e tjera, tingulli, ngjyra, emri dhe gjithçka kthehet te burimi. Sepse ajo që në fillim tha “Elhamdulilah”, në fund pëshpërit të njëjtën fjalë, në çastin e kthimit.
Gjuha që nuk ekziston
Ekziston një qenie që nuk njeh asnjë gjuhë të botës, edhe pse e aftë të formojë tinguj, nuk ka shqiptuar kurrë asnjë fjalë, asnjë tregim, asnjë ton, ndërsa veshët e tij nuk kanë dëgjuar kurrë “bismilah”, emrin e prindërve, apo zërat e botës që e rrethojnë. Prandaj ai nuk i përket asnjë bashkësie, asnjë kulture, asnjë tradite, dhe në jetën e tij nuk ka qenë i pranishëm asnjë normë njerëzore. Gjuha e tij është bosh, por kjo boshësi nuk është mungesë por gjendje që pasqyron paqartësinë e tij në ekzistencë para Zotit, sepse shpirti i tij ndien praninë e Krijuesit, edhe pse fjalët nuk kanë qenë kurrë të arritshme.
Ai nuk është i detyruar të falet, nuk njeh agjërimin apo forma të tjera të obligimeve fetare, por realiteti i tij i brendshëm përsëri merr frymë në përputhje me praninë e Zotit, sepse mosdija e tij nuk e bën shpirtin të padukshëm para të Gjithëfuqishmit. Në Ditën e Gjykimit, Allahu (subhanehu ve teala), që njeh të gjitha gjuhët dhe heshtjet e botës, nuk do ta harrojë, as nuk do ta gjykojë sipas rregullave njerëzore që ai nuk mund t’i kuptojë, sepse shpirti i tij, edhe pse i heshtur, bart dëshminë e ekzistencës që asnjë fjalë nuk mund ta shprehë. Pafajësia dhe hapja e tij para Zotit bëhen formë komunikimi që tejkalon kuptimin njerëzor.
Në këtë kuptim, “Gjuha që nuk ekziston” nuk është mungesë shprehjeje, por prani që i paraprin gjuhës, gjendje vetëdijeje e natyrshme, e pamësuar, që në vetvete mban dridhjen e jetës, shenjë se shpirti e njeh Krijuesin pa fjalë dhe pa traditë. Kjo gjuhë tregon kufijtë e kuptimit njerëzor, aty ku fjalët pushojnë, fillon fjala e Zotit. Njeriu, edhe pse i heshtur, mbetet në gjendje hapjeje të përsosur ndaj asaj që është më e madhe se ai, dhe çdo heshtje, çdo frymë, çdo rrahje zemre e paartikuluar bëhet lutje që Zoti e njeh, sepse shpirti nuk mund të mbetet bosh para Atij që sheh gjithçka, di gjithçka dhe kupton gjithçka.
Në Ditën e Gjykimit, ky njeri përballet me një provë të veçantë, zjarrin, provën e tmerrshme. Kush pranon shenjat e shpirtit të tij dhe përgjigjet kur i kërkohet, tashmë është në mëshirën e Zotit dhe hyn në Xhenet, kush refuzon, hyn në Xhehenem. Ky nuk është ndëshkim në kuptimin njerëzor, por provë e së vërtetës së brendshme të qenies, sepse gjuha e tij nuk i përket njerëzores, por shpirti i tij mban përgjegjësi para Krijuesit.
“Gjuha që nuk ekziston” dëshmon se komunikimi me Zotin nuk varet nga fjalët njerëzore, as nga sa është mësuar apo përfshirë në kulturë, ajo tregon se prania mund të jetë më e fortë se shprehja, se çdo frymë, çdo rrahje zemre e paartikuluar, vetë fakti i ekzistencës, është të folur më i qartë se fjalët dhe që tejkalon fuqinë njerëzore për ta deshifruar. Këtu vërtetohet ajo që është themelore, shpirti, edhe pa gjuhë, mbetet në komunikim me burimin e tij, dhe ky takim, i heshtur e i pashprehshëm, dëshmon lidhjen primordiale të qenies me Atë që e ka krijuar.
Në fund, ky nivel i pestë i gjuhës është përjashtim, sepse katër të parët janë të pranishëm tek çdo njeri, ndërsa ky jo. Por gjithsesi, “gjuha që nuk ekziston” nuk mund të përkufizohet si mungesë apo si boshësi, sepse gjendja e pranisë është formë e të folurit që nuk kalon as përmes gojës, as përmes mendimit, por është plotësisht e kuptueshme para Zotit. Në të pasqyrohet e gjithë e vërteta e njeriut, hapja dhe përgjegjësia e tij, dhe çdo frymë, çdo ton i paartikuluar, bëhet lutje, shenjë dhe dëshmi e ekzistencës që nuk kërkon as fjalë, as mendim, por vetëm dridhjen e shpirtit që merr frymë në përputhje me Krijuesin.
Gjuha e Papërgjegjësisë
Ekziston edhe një gjuhë tjetër, e fshehtë dhe pothuajse e pakapshme, gjuha e papërgjegjësisë. Ajo i përket atyre njerëzve, mendimet, perceptimet dhe veprimet e të cilëve nuk ndjekin logjikën e botës së përditshme, atyre që e ndërtojnë marrëdhënien e tyre me realitetin mbi parime që shumica nuk i kupton, sepse ata e shohin dhe e përdorin botën në një mënyrë të paqartë për mendjet e zakonshme. Megjithatë, brenda këtij perceptimi të veçantë ekziston një koherencë e brendshme që vetëm ata vetë mund ta njohin.
Kjo gjuhë nuk formësohet nga rregulla, norma shoqërore apo kode moral, është gjuhë e lirisë mendore që shpesh kalon kufijtë e kuptimit, sepse folësit e saj reagojnë ndaj shenjave të botës sipas një logjike të brendshme që njeriu i zakonshëm nuk mund ta deshifrojë. Komunikimi i tyre me realitetin ndodh përmes ndjenjave, intuitës, parandjenjave dhe simboleve të çuditshme që për botën e jashtme mbeten të pakuptueshme.
Në këtë gjuhë, fjala dhe tingulli, ngjyra dhe forma, kuptimi dhe domethënia nuk janë të detyrueshme. Gjuha e papërgjegjësisë nuk kërkon që bota të përkthehet në terma të njohur, por të përjetohet ashtu siç e ndien subjekti, pa pasur nevojë që të tjerët ta kuptojnë. Njeriu që flet këtë gjuhë mund të qeshë me lojërat e padukshme të mendjes së tij, mund të qajë për gjëra që të tjerët nuk i shohin, mund të dojë ose të urrejë sipas një kodi të brendshëm që nuk shpjegohet logjikisht, por që është krejtësisht autentik për vetëdijen e tij. Bota mund ta quajë të paarsyeshëm, të çmendur ose të munguar, por në atë pakuptueshmëri ekziston një strukturë që e mban në kontakt të vërtetë me veten dhe me ndjenjën e ekzistencës.
Kjo gjuhë nuk i nënshtrohet rregullave të shoqërisë, arsimit apo traditës, ajo është autonome, e izoluar dhe, njëkohësisht, jashtëzakonisht e pranishme. Folësit e saj nuk janë as të përgjegjshëm, as të padrejtë ndaj botës në kuptimin konvencional, sepse perceptimi i tyre është ndryshe, dhe përgjegjësia e tyre është e një rendi tjetër, ajo nuk matet sipas asaj që shoqëria pret, por sipas thellësisë dhe koherencës së përvojës së tyre të brendshme. Nuk është mungesë morali, por një formë tjetër morali, e ndjerë, jo e artikuluar, që nuk kërkon vërtetim, por është e pranishme në çdo vendim, çdo lëvizje, çdo gjest.
Në këtë gjuhë ekziston një liri e jashtëzakonshme, sepse ai që e flet nuk kërkon leje, nuk kërkon njohje dhe nuk i nënshtrohet normave që kufizojnë shumicën. Megjithatë, në këtë liri shpesh fshihet edhe rreziku, sepse pa udhëzime të jashtme, kompasi i brendshëm mund të ngatërrohet lehtë, dhe bota mund të bëhet armiqësore ndaj veçantësisë së tij. E megjithatë, ai që flet këtë gjuhë ushqen botën e tij të brendshme me sinqeritet të plotë, sepse komunikimi i tij nuk synon të kuptohet, por të jetë i vërtetë për qenien e tij.
Kështu, gjuha e papërgjegjësisë është shtresa e fundit e vetëdijes, gjuhë që nuk kërkon shpjegim, interpretim apo vërtetim nga të tjerët, por që ekziston në çdo çast kur individi lejon veten të jetë vetvetja, të përjetojë realitetin në mënyrën e tij dhe të mbetet besnik logjikës së brendshme. Ajo është si një gjuhë e fshehtë e koduar mes qenies dhe botës, një të folur krejtësisht i lirë, por njëkohësisht i lidhur thellë me vetë realitetin, sepse ai që e kupton, kupton edhe të vërtetën e tij të brendshme, pavarësisht se çfarë sheh apo pret bota e jashtme.
Njeriu në botë merr frymë përmes katër gjuhëve themelore: gjuhës së tingujve, që e fut në ritmin e ekzistencës dhe i mundëson të ndiejë pulsimin e botës para se të emërtojë, gjuhës së ngjyrave, që formëson perceptimin e tij, e mëson të dallojë dhe i jep kompasin e ndjenjave, gjuhës së emrave, që përmes fjalës krijon rend, kufij dhe marrëdhënie, duke i dhënë kuptim, individualitet dhe identitet, dhe gjuhës së shpirtit, më të thellës dhe më të natyrshmes, që në takimin me ekzistencën zbulon të vërtetën pa fjalë, të pranishme tek çdo njeri, nga fryma e parë deri te heshtja e fundit.
Megjithatë, ekzistojnë gjuhë që nuk janë universale, që shfaqen vetëm në rrethana të veçanta dhe tek ata që nuk mund ose nuk duan të jetojnë brenda kornizave të përvojës së përbashkët, gjuha që nuk ekziston, që karakterizohet nga mungesa e lidhjes kulturore, gjuhësore dhe morale, dhe që zbulon kufijtë e qenies njerëzore, si dhe gjuha e papërgjegjësisë, e rezervuar për ata që e perceptojnë botën në mënyrë të pazakontë, shpesh të pakuptueshme. Këto dy gjuhë, edhe pse të rralla dhe të veçanta, hapin pyetjen mbi kufijtë e ekzistencës dhe vetëdijes së njeriut, duke treguar kompleksitetin dhe pluralitetin e jetës që shkon përtej universales