Rikthimi i Luftës së Ftohtë apo transformimi i konflikteve bashkëkohore?
Nga Albina Jata
Ne kemi njohur luftëra totale, të karakterizuara nga përballje ushtarake të drejtpërdrejta dhe përdorimi i mjeteve teknologjike të reja për kohën e tyre. Më pas erdhi “lufta e ftohtë”, një konflikt pa përballje të drejtpërdrejtë midis fuqive të mëdha. Por sot, a nuk po jetojmë në një situatë edhe më komplekse, ku forma të ndryshme lufte duket se bashkëjetojnë, madje edhe mbivendosen?
Që në vitin 1945, shkrimtari George Orwell përmendte idenë e një bote të strukturuar nga tensione të vazhdueshme midis fuqive, pa një luftë të hapur. Disa vite më vonë, ky realitet do të merrte emrin e “luftës së ftohtë”, shprehje e përdorur nga Walter Lippmann, për të përshkruar rivalitetin midis Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Sovjetik nga viti 1947 deri në vitin 1991.
Lufta e ftohtë u karakterizua nga një sërë tensionesh të mëdha midis këtyre dy fuqive, pa përballje të drejtpërdrejtë. Një nga momentet më kritike ishte kriza e raketave në Kubë në vitin 1962, kur bota iu afrua një lufte bërthamore përpara se të arrihej një kompromis. Ky rivalitet u shpreh gjithashtu përmes konflikteve të tërthorta, si lufta e Vietnamit (1955–1975), simbol i përballjes midis komunizmit dhe kapitalizmit, si dhe përmes një gare intensive armatimesh dhe pushtimi të hapësirës, e ilustruar nga lëshimi i Sputnikut në vitin 1957 ose hapat amerikanë në Hënë në vitin 1969.
Tridhjetë vjet pas përfundimit të saj, programi Artemis II, që synon rikthimin e njerëzve në orbitën e Hënës, dëshmon se hapësira mbetet një terren strategjik rivaliteti midis fuqive të mëdha, veçanërisht në kontekstin e konkurrencës teknologjike midis Shteteve të Bashkuara dhe tashmë Kinës. Po ashtu, që nga konflikti Rusi–Ukrainë dhe tensionet midis SHBA-së dhe Iranit, është rikthyer frika e një lufte bërthamore, e ngjashme me atë të krizës së Kubës.
Nga mesi i viteve ’80, dobësimi ekonomik i Bashkimit Sovjetik dhe reformat e ndërmarra nga Mikhail Gorbachev çuan në një zbutje të tensioneve, duke kulmuar me rënien e Murit të Berlinit në vitin 1989 dhe shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991, që shënoi fundin e kësaj periudhe.
Paralelisht, edhe pse në një kontekst shumë të ndryshëm, sot mund të vërehen disa shenja tensioni brenda bllokut perëndimor, të lidhura me mosmarrëveshje ekonomike (si IRA), çështjen e migracionit, pozicionimet e ndryshme mbi luftën në Ukrainë ,mardhenjet me SHBA-ne dhe marrëdhëniet heterogjene me Kinën. Pa nënkuptuar një shpërbërje të ngjashme, këto zhvillime mund të interpretohen si tregues të një rikonfigurimi gradual të ekuilibrave brenda Bashkimit Evropian.
Është gabim thelbësor të mendojmë, dhe aq më tepër të pohojmë, se historia përsëritet. Nëse kjo do të ishte e vërtetë, vetë kuptimi i studimit historik do të vihej në pikëpyetje. Megjithatë, Pierre Nora thekson se, për ta kuptuar një ngjarje, duhet ta vendosim atë në një varg krahasimesh. Me fjalë të tjera, çdo ngjarje është unike, por kuptimi i saj bëhet më i qartë kur krahasohet me të tjera. Kështu, analizimi i ngjashmërive na lejon njëkohësisht të dallojmë edhe ndryshimet. Nga kjo pikënisje, mund të vërejmë se rivalitetet midis fuqive, tensionet diplomatike dhe konkurrenca teknologjike sot kujtojnë në disa aspekte te luftes se ftohte. Por, reduktimi i botës së sotme në një përsëritje të thjeshtë të së kaluarës rrezikon të injorojë transformime më të thella në natyrën e konflikteve.
Sot, format e konflikteve nuk kufizohen më në një model të vetëm. Lufta hibride është bërë e dukshme që nga sulmet e 11 shtatorit 2001, dhe forma të ngjashme konflikti kanë prekur çdo kontinent. Këto luftëra, që krijojnë frikë dhe pasiguri të vazhdueshme, nuk janë zhdukur kurrë plotësisht. Sot, sipas UCDP, numërohen rreth 61 konflikte të armatosura aktive në 36 shtete.
UCDP-Uppsala Conflict Data Program është një qendër kërkimore suedeze që mat konfliktet e armatosura në botë që nga viti 1946.
Lufta në Ukrainë rikthen në vëmendje konfliktet e armatosura. Sipas Le Monde, rreth 20% e territorit të Ukrainës është i pushtuar dhe, sipas OKB-së, bilanci i të vrarëve kalon 15 300, ndër të cilët 770 janë fëmijë.
Në të njëjtën kohë, këtyre dinamikave u shtohen forma më pak të dukshme lufte, si sulmet kibernetike. Për shembull, sulmet në Estoni në vitin 2007 konsiderohen ndër të parat që paralizuan banka dhe media, ndërsa virusi Stuxnet sabotoi instalimet e një centrali bërthamor në Iran.
Kështu, bota bashkëkohore nuk përputhet as me një luftë totale dhe as me një luftë të ftohtë në kuptimin e saj të ngushtë, por me një mbivendosje konfliktesh të natyrave të ndryshme, duke e bërë kufirin midis paqes dhe luftës gjithnjë e më të paqartë.
Paralelisht, gjenocidi ende I panjohur nderkombtarisht në Gaza nxjerr në pah një intensifikim ekstrem të dhunës ndaj popullsive civile. Sipas OKB-së, më 19 shkurt 2026, numri i të vdekurve ka kaluar 70 360, ndër të cilët 18 400 janë fëmijë, ndërsa rreth 1,9 milion persona janë zhvendosur. Këto shifra tregojnë një zhvendosje të konfliktit drejt shoqërisë civile, ku dallimi midis luftëtarëve dhe civilëve po bëhet gjithnjë e më i paqartë. Nazizmi dhe sionizmi, sado që duken të njejte, gjithashtu diferencohen, sepse sot nuk kemi dhoma gazi, por vrasje masive në qiell të hapur.
Nga ana tjetër, fushatat e dezinformimit në rrjetet sociale, të lidhura me aktorë shtetërorë apo para-shtetërorë, tregojnë përpjekje për të ndikuar opinionin publik në shkallë globale. Shembulli me impkatues eshte ai i zgjedhjeve ne SHBA ne 2016.Propaganda eshte nje arme e vjeter e politikes por inteligjenca artificiale po e vendos kete ne nje linje per pak te padukshme me realen.
Së fundi, përdorimi i sanksioneve ekonomike, si në rastin e Rusisë, por edhe në tensionet midis Shteteve të Bashkuara, Kinës dhe Iranit, ilustron se ekonomia është shndërruar në një instrument të rëndësishëm lufte. Një shembull është rasti i kompanisë Huawei në vitin 2019 (ose edhe sulmet ne Iran te cilat ishin te dukshme nje dobesim i terthorte per Kinen), e cila u vendos në një listë të zezë për të dobësuar ndikimin e saj. Megjithëse sanksionet nuk janë gjithmonë plotësisht efektive, ato mbeten një mjet i rëndësishëm presioni.
Shembulli i Indisë tregon kufijtë e këtyre politikave “te sanksioneve”: tregtia u zhvendos drejt vendeve si India, e cila luan një rol ndërmjetës midis Evropës dhe Rusisë. Si pasojë, gazi dhe produktet energjetike ruse u rishitën në tregje të tjera, shpesh me çmime më të larta. Sipas Reuters, India eksportoi mbi 137 000 fuçi në ditë drejt Evropës, ndërsa në vlerë monetare kjo përfaqëson rreth 150 milionë euro në ditë për Rusinë.
Kujtojmë gjithashtu se sanksionet nuk zbatohen gjithmonë në mënyrë të njëtrajtshme. Marrëdhëniet e ngushta midis vendeve perëndimore dhe Israël vazhdojnë, pavarësisht kritikave siperfaqesore. Në vitin 2022, Evropa ishte partneri kryesor tregtar i Izraelit, me mbi 46 miliardë euro shkëmbime, sipas Komisionit Evropian. Kjo ngre çështjen e standardeve të dyfishta në politikën ndërkombëtare.
Edhe pse disa elemente kujtojnë Luftën e Ftohtë, situata aktuale nuk mund të reduktohet në një rikthim të saj. Kemi te bejme me nje vazhdimesi rivaliteti i cili eshte thurur ne konflikte direkte dhe ne fusha te reja konfrontimi.
Në fund, ndoshta ndryshimi më i thellë nuk qëndron vetëm në format e luftës, por në mënyrën se si ne e perceptojmë atë. Lufta po normalizohet gradualisht, jo vetëm përmes aktualitetit të përditshëm, por edhe nëpërmjet mediave dhe kulturës popullore, ku ajo shfaqet si diçka e zakonshme, madje e banalizuar, deri edhe në lojërat dixhitale të fëmijëve. Në këtë kuptim, sfida nuk është vetëm ta kuptojmë luftën, por edhe të mos mësohemi me të.
Albina Jata është studente e historisë në Universitetin e Burgonjës. Ajo është ende në formim dhe merret me kërkime mbi botën bashkëkohore, me interes të veçantë për regjimet politike.