Shqipëria “atdhe i dytë”? Çfarë po fiton realisht Izraeli nga Rama?
Vizita e ministrit të Jashtëm izraelit, Gideon Sa’ar, në Tiranë dhe vlerësimet e tij të larta për kryeministrin Edi Rama kanë rikthyer në vëmendje marrëdhëniet gjithnjë e më të afërta mes Shqipërisë dhe Izraelit. Por përtej deklaratave diplomatike, ky partneritet ka marrë gjatë viteve të fundit një dimension të gjerë politik dhe ekonomik, duke u shtrirë në sektorë strategjikë si shëndetësia, mbrojtja, siguria kibernetike dhe investimet. Zgjerimi i bashkëpunimit ka ngritur njëkohësisht pikëpyetje për transparencën e marrëveshjeve, përfitimet konkrete të Shqipërisë dhe ndikimin e këtij afrimi në politikën e jashtme të vendit.
Një prej pikënisjeve të kësaj marrëdhënieje të veçantë gjendet në vitin 2018, kur Rama paraqiti idenë e Shqipërisë si një “atdhe rezervë për hebrenjtë”, duke iu referuar historisë së mbrojtjes së tyre nga shqiptarët gjatë Holokaustit. Këtë koncept e riktheu edhe gjatë vizitës së tij në Izrael, në tetor 2024. Ndërkohë, gjatë pritjes së presidentit izraelit Isaac Herzog në Tiranë, në shtator të po atij viti, kryeministri theksoi lidhjet historike mes dy vendeve dhe mundësitë e zgjerimit të bashkëpunimit ekonomik.
Kjo qasje është shoqëruar edhe me iniciativa simbolike, ndër të cilat projekti për ndërtimin e Muzeut Hebraik në Vlorë, me një kosto të raportuar prej rreth 6.5 milionë eurosh. Projekti ka shkaktuar kundërshtime dhe protesta lidhur me vendndodhjen dhe ndikimin në trashëgiminë historike të qytetit, ndërsa kritikët kanë vënë në diskutim prioritetet e financimit publik përballë nevojave të institucioneve të tjera kulturore.
Megjithatë, pjesa më e rëndësishme e afrimit Shqipëri–Izrael lidhet me marrëveshjet në sektorët strategjikë. Në janar 2025 u prezantua partneriteti mes Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza” dhe qendrës izraelite Sheba Medical Center. Qeveria e ka paraqitur këtë bashkëpunim si mundësi për modernizimin e shërbimit shëndetësor, por mbeten pyetje mbi kostot, detyrimet financiare, mënyrën e administrimit dhe përfitimet e matshme për pacientët shqiptarë.
Një tjetër drejtim është industria e mbrojtjes. Në prill 2025, kompania shtetërore KAYO nënshkroi një memorandum bashkëpunimi me kompaninë izraelite Elbit Systems për projektin e Akademisë së Aviacionit në Vlorë, që synon trajnimin e pilotëve dhe personelit të aviacionit. Bashkëpunimi në këtë sektor u zgjerua më tej me marrëveshjet kuadër ndërmjet dy vendeve.
Në të njëjtën kohë, vëmendja publike është përqendruar te biznesmeni izraelit Ron Yeffet, për shkak të përfshirjes së tij të raportuar në sipërmarrje që lidhen me industrinë e mbrojtjes dhe marrëdhëniet me institucionet shqiptare. Emri i tij është përmendur edhe në raportimet për hetimet e SPAK-ut dhe për dyshime mbi veprimtari tregtare në sektorin e armatimeve. Këto pretendime kërkojnë verifikim gjyqësor dhe nuk përbëjnë në vetvete provë të kryerjes së veprave penale.
Bashkëpunimi është shtrirë edhe në teknologji dhe siguri kibernetike. Pas sulmeve ndaj sistemeve shqiptare në vitin 2022, qeveria ka promovuar ekspertizën izraelite si një mundësi për forcimin e mbrojtjes digjitale. Në samitin ekonomik Shqipëri–Izrael të majit 2026, me pjesëmarrjen e dhjetëra kompanive izraelite, inovacioni, teknologjia dhe siguria kibernetike ishin ndër fushat kryesore të diskutimit.
Përveç ekonomisë, afrimi me Izraelin ka nxitur debat edhe për orientimin diplomatik të Shqipërisë. Në këtë kontekst është përmendur propozimi i Ramës për krijimin e një entiteti sovran bektashi në Tiranë, i prezantuar në shtator 2024. Disa media turke ngritën dyshime për ndikime të mundshme izraelite pas kësaj nisme, por nuk janë paraqitur prova të verifikueshme që ta lidhin projektin me një ndërhyrje të Izraelit.
Debati ka përfshirë gjithashtu qëndrimet e qeverisë shqiptare për luftën në Gaza. Gjatë vizitës në Izrael dhe fjalimit në Knesset, në janar 2026, Rama dënoi ashpër Hamasin dhe theksoi marrëdhënien historike të shqiptarëve me popullin hebre. Kritikët e tij kanë kundërshtuar atë që e konsiderojnë mungesë të një qëndrimi po aq të fortë ndaj operacioneve ushtarake izraelite dhe pasojave të tyre mbi popullsinë civile palestineze.
Në këtë sfond, deklaratat e fundit të Gideon Sa’ar në Tiranë, ku e cilësoi Ramën si një prej udhëheqësve më të jashtëzakonshëm të kohës, marrin një rëndësi që shkon përtej mirësjelljes diplomatike. Ato vijnë në një periudhë kur bashkëpunimi shqiptaro-izraelit po zgjerohet në fusha me ndikim të drejtpërdrejtë ekonomik dhe strategjik.
Çështja thelbësore mbetet transparenca: cilat janë detyrimet që Shqipëria merr përsipër në këto marrëveshje, cilat kompani përfitojnë, si mbrohet konkurrenca dhe çfarë fiton konkretisht publiku shqiptar? Lavdërimet diplomatike nuk janë provë e ndikimeve të paligjshme, por as nuk mund të zëvendësojnë nevojën për kontroll dhe llogaridhënie mbi marrëveshjet që përcaktojnë interesat afatgjata të vendit.