SHTREMBËRIMI I QËLLIMSHËM (ANTIOSMAN) I HISTORIOGRAFISË – NJË NGA PADREJTËSITË MË TË MËDHA NDAJ SHQIPTARËVE
Shtrembërimi, zhvendosja dhe stereotipizimi i historisë sonë, veçanërisht në raport me periudhën osmane, ka qenë një ndër padrejtësitë më të mëdha ndaj shqiptarëve. Një qasje e tillë, e ndërtuar shpesh mbi keqinterpretime dhe paragjykime, nuk i shërben askujt.
Osmanët, larg të qenurit okupatorë në kuptimin që iu atribuohet sot, për një pjesë të madhe të popullsisë arbërore u shfaqën si stabilizues, mbrojtës dhe faktorë integrimi. Një etni e cila, para ardhjes së tyre, ishte e copëzuar, e dëmtuar nga luftërat e panumërta dhe gjysmë-e asimiluar nga fqinjët, gjeti brenda Perandorisë Osmane hapësira të reja zhvillimi. Nga popull i nënshtruar ndaj Serbisë, Bizantit, Venedikut, Napolit dhe Bullgarisë, shqiptarët u bënë pjesë e një superfuqie që sundonte Mesdheun, Ballkanin, Anadollin, Irakun, Arabinë, Egjiptin, Palestinën, Libanin, Algjerinë, Hungarinë, Vllahinë – dhe që ishte vetëm pak hapa larg Vjenës (me Qyprilinjtë) dhe Romës. Pa harruar Hajredin Pashë Barbarosën – shqiptarin që u shpall “mbreti i Mesdheut”.
Roli i Qyprilinjeve – një dinasti shqiptare në zemër të Devletit
Shpesh mbi Qyprilinjtë hidhen akuza të padrejta se “nuk bënë asgjë për Shqipërinë” ose se “ishin antishqiptarë”. Në fakt, dinastia e tyre i ka bërë një ndër nderet më të mëdha kombit tonë: shuarjen e kryqëzatës së përgjakshme të shek. XVII që rrezikoi të zhdukte mijëra shqiptarë vetëm pse ishin myslimanë. Kjo kryqëzatë, e nxitur pas disfates osmane në Vjenë (1689) dhe e orkestruar nga prifti Pjetër Bogdani dhe gjenerali italian Pikolomini, kulmoi me masakra dhe me djegien e Shkupit – atëherë qyteti më i zhvilluar shqiptar.
Konteksti historik – para se të flasim me terminologjinë e sotme
Epoka osmane duhet parë në kontekstin e kohës së saj. Në shekujt XVII-XVIII nocioni “komb” nuk ekzistonte siç e kuptojmë sot. Askush nuk luftonte për shtete kombëtare, sepse ato nuk ishin ende krijuar. Perandoria Osmane ishte një strukturë shumëkombëshe e organizuar rreth sistemit të milleteve, ku feja dhe besnikëria ndaj Devletit ishin bërthama e identitetit.
Në këtë realitet, Qyprilinjtë – si të gjithë vezirët e tjerë të perandorisë – luftonin për shtetin, jo për ndarje etnike. Kjo s’duhet parë si tradhti, por si natyrshmëria politike e kohës. E njëjta gjë ndodhte edhe në Perandorinë Romake: një gjeneral ilir, spanjoll apo sirian luftonte për Romën, kudo që Roma urdhëronte.
Në këtë horizont duhet lexuar roli i mbi 36 vezirëve të mëdhenj shqiptarë që drejtuat perandorinë ndër shekuj.
Marrëdhënia shqiptaro–osmane nuk është thjesht “pushtim”
Përdorimi mekanik i termave “na sunduan” apo “na pushtuan” i mohon realitetet shumë më komplekse të asaj periudhe, ku shqiptarët jo vetëm që nuk ishin viktima pasive, por ishin bashkëqeverisës të Devletit për më shumë se pesë shekuj. Që nga flotat, divanet, ushtria, deri te administrata, shqiptarët lanë gjurmë të pashlyeshme. Mjafton të kujtojmë luftën e Çanakalasë (1915–16), ku luftuan krah për krah jo vetëm turq dhe shqiptarë, por boshnjakë, arabë, madje edhe bengalë nga Azia e largët.
Këto lidhje historike shpjegojnë edhe marrëdhënien e sotme të Turqisë me shqiptarët
Ndihma dhe afrimiteti i Turqisë moderne ndaj shqiptarëve nuk buron vetëm nga interesat gjeopolitike, por nga një trashëgimi shumë e gjatë marrëdhëniesh, bashkëpunimi dhe kontributesh. Edhe elemente simbolike të shtetformimit turk – nga alfabeti modern te himni kombëtar – mbajnë firmën e intelektualëve shqiptarë.
Sot, mbi 7 milion shqiptarë jetojnë në Turqi, dhe ky është një fakt që askush nuk mund ta anashkalojë.
Problemi i vërtetë: demonizimi i së kaluarës për motive politike
Ata që përpiqen të krijojnë përçarje dhe të shkëpusin lidhjet historike shqiptaro-otomane, shpesh e bëjnë këtë jo për arsye shkencore, por nga një qëndrim thellësisht antimusliman që rimon me narrativat e shek. XIX–XX. Kjo qasje nuk është vetëm e padrejtë, por edhe antikombëtare, sepse mohon realitetin e historisë sonë dhe përçar shqiptarët mbi baza fetare.
Një shoqëri që nuk e njeh historinë e saj me ndershmëri nuk mund të ndërtojë dot një të ardhme të shëndetshme. Ndaj, duhet të çlirojmë historiografinë shqiptare nga ndikime ideologjike që vazhdojnë të helmojnë brezat në tekstet shkollore dhe diskursin publik.
Azem Kovaçi
Mars 2022