Qëndrimet anti-islame të serbëve gjatë historisë dhe dimensioni fetar i konfliktit shqiptaro-serb
Nga Adnan Qaka
“Të çdo xhami që serbët kalonin në vitin 1999 e shkatërronin ose e përdhosnin. Serbët e shihnin këtë luftë si fetare.”
Paul Refsdal, gazetar norvegjez.
Konflikti shqiptaro-serb është një konflikt me histori të hershme. Në mesjetë, ai ishte kryesisht për çështje territoriale dhe ekspansioniste sllave (serbe) në trojet tona. Por me islamizimin e shqiptarëve gjatë periudhës osmane, përballja shqiptaro-serbe, përveç arsyeve territoriale, mori edhe një konotacion fetar. Elementi fetar i kësaj përballjeje filloi të shfaqej edhe më fuqishëm nga fillimi i shekullit XIX, duke ruajtur një vazhdimësi të ashpërsisë dhe urrejtjes fetare të serbëve ndaj shqiptarëve myslimanë deri në ditët e sotme.
Me shpërbërjen e Jugosllavisë dhe ardhjen e Millosheviqit në pushtet, Kisha Ortodokse Serbe u rikthye fuqishëm në skenën politike të Serbisë. Në mbledhjen e jashtëzakonshme të Kuvendit të Shenjtë Arhierarkik, në janar të vitit 1991, u vendos që asnjë vendim politik që kishte të bënte me Serbinë të mos merrej pa pëlqimin e Kishës Ortodokse Serbe. I njëjti kuvend, në janar të vitit 1992, mori vendimin për të mos pranuar kufijtë ndërmjet republikave jugosllave.
Historikisht dihet se Kisha Ortodokse Serbe ka pasur dhe vazhdon të ketë ndikim të fuqishëm në jetën politike në Serbi, si dhe ndikim të konsiderueshëm te populli serb. Pas vitit 2000, pas gjithë atij involvimi direkt të Kishës Ortodokse Serbe në luftërat në Ballkan, me fokus të veçantë në luftën ndaj myslimanëve të Ballkanit dhe në krimet e kryera ndaj tyre, ajo kërkoi që Serbia të shndërrohej në shtet fetar ortodoks. Përfaqësues të Zyrës për Mësim-Besim pranë Patriarkanës Serbe deklaruan se “do të duhej që shteti ta shpallte fenë ortodokse si fe shtetërore, gjegjësisht që shteti i Serbisë të verifikohej si shtet ortodoks”.
Kisha Ortodokse Serbe, e cila kishte bërë fushata aktive për krijimin e Serbisë së Madhe, kërkoi vazhdimisht unifikimin e botës ortodokse kundër myslimanëve në Ballkan. Duhet theksuar se procesi i serbizimit të Kosovës nga shteti serb zhvillohej në shumë fusha, sidomos përmes kolonizimit me banorë serbo-malazezë, proces që u intensifikua gjatë viteve 1990–1997. Po në këto vite, Kisha Ortodokse Serbe ndërtoi 67 objekte fetare në vende të ndryshme të Kosovës, edhe pse në ato vende nuk kishin ekzistuar më parë objekte të tilla, çka i jep atyre një dimension politik.
Për fat të keq, inkriminimi i Kishës Ortodokse Serbe gjatë konfliktit të viteve 1998–1999 mori përmasa të mëdha. Kryqi, si simbol i lartë i faljes në traditën e krishterë, u përdor nga forcat e armatosura serbe si simbol dhune ndaj të rinjve shqiptarë të besimit islam, duke u vizatuar me thikë në pjesë të ndryshme të trupit të tyre. Ajo që është më tragjike është se Kisha Ortodokse Serbe nuk e ngriti zërin për të dënuar krimet e kryera kundër shqiptarëve.
Serbët, në shumë fshatra ku depërtonin, digjnin fillimisht xhamitë dhe vizatonin kryqin serb të rrethuar me katër “C”, simbol që lidhet me idenë e bashkimit kombëtar serb. Kjo shenjë, me prejardhje bizantine, është përdorur historikisht si stemë dhe sot është pjesë e stemës së Republikës së Serbisë dhe e Kishës Ortodokse Serbe.
Gjatë tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, u kryen akte të fundit dhune. Objekti i fundit i djegur ishte një xhami pesëshekullore në fshatin Dobërçan, ndërsa viktima e fundit ishte imami i saj, Nysret Hajdari. Ky akt dëshmon për synimin përfundimtar të politikave shkatërruese ndaj vlerave kulturore dhe fetare shqiptare.
Në shtypin serb janë publikuar edhe kritika ndaj rolit të Kishës. Më 13 janar 1998, gazeta beogradase “Nasha Borba” botoi një shkrim të intelektualit serb Mirko Gjorgjeviq me titull “Kisha dëshmitare dhe pjesëmarrëse”, ku theksohej se gjatë periudhës së Millosheviqit, Kisha kishte qenë jo vetëm dëshmitare, por edhe pjesëmarrëse në proceset politike.
Në diskursin publik serb, konflikti shqiptaro-serb është trajtuar shpesh edhe në dimensionin fetar. Figura si Arkan kanë deklaruar se luftonin “për fenë dhe për shtetin serb”. Ndërkohë, diplomati amerikan Henry Kissinger, më 12 tetor 1998, deklaroi se çështja e Kosovës përfaqësonte një përplasje historike në Ballkan.
Sipas studiuesit Prof. Dr. Milazim Krasniqi, “Kosova si çështje religjioze serbe është një fiksim patologjik mbi një mit të konstruktuar”.
Fillet e armiqësisë serbe ndaj islamit datojnë herët në histori, duke përfshirë edhe qëndrime të atribuara Shën Savës. Në literaturën serbe janë përdorur edhe koncepte si “fundamentalizmi islamik ballkanik”, të promovuara nga autorë si Miroljub Jevtiq në vitet ’80 dhe ’90.
Edhe në dekadat e fundit, përfaqësues të Kishës Ortodokse Serbe kanë përdorur retorikë të ashpër në raport me Kosovën. Në nëntor 2015, Patriarku Irinej deklaroi se “Kosova është Palestina jonë”, duke theksuar rëndësinë fetare që i atribuohet asaj në diskursin kishtar serb.
Konflikti shqiptaro-serb mbetet i ndërlikuar dhe me dimensione historike, politike, kulturore dhe fetare. Shqiptarët, në përgjithësi, i kanë paraqitur luftërat e tyre si çlirimtare dhe kombëtare. Stabiliteti dhe paqja afatgjatë në rajon kërkojnë konsolidim institucional, zhvillim demokratik dhe respektim të të drejtave të të gjitha komuniteteve.
Në këtë kontekst, është thelbësore promovimi i mirëkuptimit ndërfetar, respektit ndaj çdo feje dhe bashkëjetesës paqësore. Ruajtja e identitetit kombëtar, gjuhësor dhe fetar duhet të bëhet në përputhje me parimet e tolerancës dhe të shtetit ligjor, duke shmangur gjuhën përçarëse dhe nxitjen e urrejtjes.