A do të funksionojë plani i Izraelit për t’i kthyer grekët në aktorë proxy?
Nga Ismail Şahin, Daily Sabah
Duke pranuar të bëhen pjesë e planeve anti-Turqi të Izraelit, Greqia dhe administrata greko-qipriote përshkallëzojnë ndarjet në Mesdheun Lindor.
Izraeli është një vend gjeografikisht shumë i ngushtë, me një gjerësi prej vetëm 10 kilometrash në pikën e tij më të ngushtë. Rreth 75% e popullsisë së Izraelit dhe pjesa dërrmuese e kapaciteteve të tij industriale janë të përqendruara në një brez të ngushtë përgjatë bregdetit të Mesdheut. Kjo e bën Mesdheun Lindor vijën e parë të mbrojtjes kundër një sulmi të mundshëm dhe një zonë tampon strategjike për Izraelin.
Nga ana tjetër, për shkak të varësisë së lartë nga tregjet e huaja, mbajtja e hapur e rrugëve detare të tregtisë është një rregull themelor për mbijetesën e ekonomisë izraelite.
Gjithashtu, për Izraelin, i cili vuan nga mungesa kronike e ujit, Mesdheu është një burim jetik. Investimet e Izraelit në teknologjinë e desalinizimit të ujit të detit i mundësojnë vendit të plotësojë një pjesë të madhe të nevojave për ujë nga Mesdheu, duke garantuar kështu sigurinë e tij ujore.
Në vitin 2010, zbulimi i rezervave të mëdha të gazit natyror në zonat detare si fushat Leviathan dhe Tamar rriti edhe më tej varësinë e Izraelit nga siguria e Mesdheut. Siguria dhe funksionimi i këtyre rezervave janë thelbësore për autonominë energjetike të Izraelit.
Për rrjedhojë, Mesdheu ka një rëndësi jashtëzakonisht kritike për Izraelin, si për mbijetesën fizike të vendit, ashtu edhe për ekuilibrin strategjik dhe ushtarak në rajon. Megjithatë, rritja e kapaciteteve operative të ushtrisë izraelite, fitimi i thellësisë strategjike dhe zhvillimi i strategjive mbrojtëse varen nga prania e vendit në Mesdhe.
Ndërtimi i një identiteti ekskluziv
Në vitin 2010, ndërhyrja e paligjshme e Izraelit kundër anijes Mavi Marmara, një flotilje civile ndihme në ujëra ndërkombëtare, çoi në prishjen e marrëdhënieve Izrael–Turqi dhe menjëherë më pas në mbylljen e hapësirës ajrore turke për avionët ushtarakë izraelitë. Kjo e detyroi Forcën Ajrore izraelite të kërkonte zona alternative për stërvitje dhe operacione. Në këtë kontekst, administrata e Tel Avivit u drejtua drejt zhvillimit të bashkëpunimit më të ngushtë dhe më strategjik me Greqinë dhe administratën greko-qipriote, me të cilat më parë kishte marrëdhënie të kufizuara.
Me kalimin e kohës, falë marrëdhënieve ushtarake në zhvillim me Greqinë dhe administratën greko-qipriote, Izraeli filloi të përdorë hapësirat ajrore dhe territoret e këtyre vendeve për stërvitje të mëdha ushtarake. Veçanërisht, distanca rreth 1,200 kilometra mes Izraelit dhe Greqisë është konsideruar si një zonë që u jep pilotëve izraelitë mundësinë të praktikojnë furnizimin ajror me karburant dhe bombardimet në distanca të gjata, të dyja thelbësore për operacione ndaj objektivave të largëta si objekti bërthamor i Natanzit në Iran.
Bashkëpunimi i ngushtë që Izraeli dhe Greqia kanë zhvilluar në Mesdheun Lindor vitet e fundit nuk është kufizuar vetëm në çështje teknike si energjia dhe siguria. Marrëdhëniet mes tre palëve janë zhvilluar edhe në një dimension të thellë “politikash identitare”, bazuar në “vlera të përbashkëta”, ndërtimin e një “identiteti rajonal” dhe reinterpretimin e narrativave historike.
Këta aktorë përpiqen të krijojnë një ndjenjë identiteti të përbashkët duke u vetëpërcaktuar si “jo-muslimanë”, “demokraci laike të stilit perëndimor” dhe “trashëgimtarë të kulturave të lashta mesdhetare”. Ky ndërtim identitar konceptohet si një faktor balancues gjeopolitik kundër Turqisë.
Në fakt, Izraeli, Greqia dhe administrata greko-qipriote i shohin politikat rajonale të Turqisë si një kërcënim të përbashkët për sigurinë e tyre kombëtare dhe, duke e zgjeruar bashkëpunimin përtej nevojave ekonomike dhe strategjike, përpiqen të konceptualizojnë luftën për pushtet në rajon përmes “vlerave qytetëruese”, “identitetit demokratik” dhe “përkatësisë rajonale”. Megjithatë, qasje të tilla përjashtuese, të bazuara në identitet, rrezikojnë të thellojnë konkurrencën për siguri, të rrisin polarizimin dhe të minojnë stabilitetin e brishtë në Mesdheun Lindor duke injoruar realitetet rajonale.
Në fakt, për Izraelin, këto lidhje ushtarake dhe politike të krijuara me vendet e Mesdheut Lindor janë një version modern i doktrinës së “Aleancës së Periferisë” të viteve 1950. Izraeli ndjek një formë rrethimi strategjik duke ndërtuar marrëdhënie të ngushta me fqinjët e armiqve ose rivalëve të tij për të thyer izolimin rajonal. Për rrjedhojë, bashkëpunimi i ngushtë me Greqinë dhe administratën greko-qipriote bazohet në një strategji “rrethimi strategjik” që u zhvillua pas përkeqësimit të marrëdhënieve me Turqinë.
Përpjekje për të rrethuar Turqinë
Në këtë kontekst, Izraeli ka dy objektiva kryesore: i pari është balancimi i ndikimit të Turqisë në rajon, ndërsa i dyti është thyerja e izolimit të vet strategjik.
Është një realitet gjeopolitik që Greqia dhe administrata greko-qipriote ofrojnë një “thellësi strategjike” jetike për Forcën Ajrore dhe Marinën izraelite. Këto zona janë thelbësore për lëvizshmërinë e forcave izraelite si për stërvitje ushtarake, ashtu edhe në rast krize të madhe.
Në këtë kuadër, Tel Avivi u shet pajisje ushtarake Greqisë dhe greko-qipriotëve dhe kontribuon drejtpërdrejt në rritjen e kapaciteteve të tyre parandaluese përmes organizimit të stërvitjeve të mëdha të përbashkëta detare si “Noble Dina”. Në këmbim, si dy vende anëtare të Bashkimit Evropian, Greqia dhe administrata greko-qipriote i ofrojnë Izraelit mbështetje diplomatike duke lobuar për mbrojtjen e interesave të tij në Bruksel.
Nga ana tjetër, Izraeli i mbështet këto dy vende në forcimin e pozicioneve të tyre në Uashington dhe në rajon përmes teknologjisë së tij ushtarake dhe lobit të fuqishëm izraelit në SHBA. Me pak fjalë, ndërsa Greqia dhe greko-qipriotët varen nga kapacitetet teknologjike dhe fuqia lobuese e Izraelit, Izraeli ka nevojë për territorin dhe ndikimin politik të këtyre vendeve brenda Bashkimit Evropian.
Për këtë arsye, Mesdheu Lindor funksionon si “thellësia strategjike” e Izraelit. Ai konsiderohet si një bazë ku asetet civile dhe ushtarake mund të gjejnë strehim ose mbështetje logjistike në kohë krize. Duke u bazuar në këtë realitet, përmes shitjes së teknologjive të tij “të provuara në luftë” ndaj Greqisë dhe greko-qipriotëve, Izraeli jo vetëm që siguron të ardhura të konsiderueshme ekonomike, por edhe zgjeron ekosistemin e tij të mbrojtjes dhe arkitekturën e sigurisë në Mesdheun Lindor, duke u përpjekur të formësojë balancën rajonale të fuqisë në favorin e tij kundër Turqisë.
Dobësimi i NATO-s
Megjithatë, kjo situatë ka tërhequr edhe kritika serioze. Fakti që aktorë joanëtarë të NATO-s, si administrata greko-qipriote dhe Izraeli, po bashkojnë forcat me një vend anëtar të NATO-s si Greqia për të fituar avantazh strategjik ndaj një tjetër anëtari të NATO-s, Turqisë, bie ndesh me parimet e sigurisë kolektive dhe solidaritetit të aleancës dhe përbën një përpjekje për ta dobësuar dhe përçarë NATO-n.
Gjatë Luftës së Ftohtë, makthi më i madh i NATO-s ishte një skenar në të cilin Bashkimi Sovjetik do të përçante dy anëtarë të saj, Turqinë dhe Greqinë, duke dobësuar kështu krahun juglindor të aleancës. Sot, Izraeli duket se po merr një rol të ngjashëm, duke kërkuar të krijojë përçarje mes këtyre dy vendeve.
Në këtë kontekst, projekti “Achilles Shield” del në pah. “Achilles Shield” është një arkitekturë e integruar mbrojtjeje me shtatë shtresa, e projektuar nga Greqia mbi bazën e sistemit izraelit “Iron Dome”, me synimin për të vendosur kontroll të plotë operacional në të gjithë territorin e vendit ndaj kërcënimeve nga raketat, avionët, mjetet ajrore pa pilot (UAV), anijet luftarake dhe nëndetëset. Projekti kombinon sisteme të avancuara armësh të prodhuara nga Izraeli si SPYDER, Barak MX dhe David’s Sling me rrjete të sofistikuara radarësh dhe komandë-kontrolli, për të monitoruar vazhdimisht dhe për të kufizuar lëvizshmërinë ushtarake të Turqisë në Egje dhe në Mesdheun Lindor.
Sipas informacionit të marrë nga burime të hapura, objektivi kryesor i Izraelit në këtë projekt shkon përtej përfitimit ekonomik nga eksporti i teknologjive të avancuara të mbrojtjes. Përkundrazi, ai synon të pozicionojë Greqinë dhe administratën greko-qipriote si pika të avancuara kundër doktrinës “Atdheu Blu” të Turqisë dhe projektimit më të gjerë të fuqisë së saj në Mesdheun Lindor.
Nga një këndvështrim analitik, Izraeli po përdor këto sisteme për të zgjeruar rrjetin e vet të paralajmërimit të hershëm drejt perëndimit, duke i kthyer Greqinë dhe administratën greko-qipriote në aktorë “proxy” që rrethojnë Turqinë dhe duke u përpjekur të riformësojnë arkitekturën energjetike dhe të sigurisë së rajonit në një mënyrë që përjashton Ankaranë.
Strategjia e forcave proxy
Është e qartë se strategjia e Izraelit për të rrethuar Turqinë përmes aktorëve proxy përbën një arkitekturë sigurie shumëdimensionale, e projektuar për të adresuar dobësitë e veta gjeopolitike. Në thelb të kësaj strategjie qëndron synimi për ta kufizuar Turqinë në vijën Republika Turke e Qipros Veriore (TRNC) – Kretë dhe për ta vendosur Anadollin nën mbikëqyrje të pandërprerë 24/7 përmes harkut Dedeağaç–Qipro, duke e shtyrë Turqinë jashtë ekuacionit të sigurisë në Mesdheun Lindor dhe duke e kufizuar atë në brigjet e saj në Mesdhe dhe Egje.
Për Greqinë dhe administratën greko-qipriote, rruga më racionale do të ishte forcimi i bashkëpunimit dhe dialogut me Turqinë, në vend që të thellojnë aleanca përjashtuese që përshkallëzojnë tensionet rajonale. Për këtë arsye, gatishmëria e tyre për t’u bërë pjesë e planeve rajonale të Izraelit konsiderohet një zgjedhje joracionale që, përtej kalkulimeve afatshkurtra strategjike, është e vështirë të justifikohet në aspektin e stabilitetit afatgjatë dhe paqes rajonale.