Nga Versaja te Hormuzi: Cilat janë 14 pikat e memorandumit SHBA-Iran dhe si u firmos
Memorandumi i Mirëkuptimit mes Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Iranit është një nga zhvillimet më të rëndësishme diplomatike në Lindjen e Mesme, pasi synon ndalimin e menjëhershëm të luftimeve dhe hapjen e rrugës për një marrëveshje përfundimtare brenda 60 ditësh.
Dokumenti, i njohur si “Memorandumi i Islamabadit”, është ndërtuar si një kornizë e përkohshme për uljen e tensioneve, rihapjen e rrugëve detare, lehtësimin ekonomik të Iranit dhe nisjen e negociatave për çështjet më të vështira, përfshirë programin bërthamor iranian.
Sipas raportimeve ndërkombëtare, dokumenti mban emrin “Islamabad Memorandum of Understanding between the Islamic Republic of Iran and the United States of America”, për shkak të rolit të Pakistanit si ndërmjetës në arritjen e marrëveshjes. Pakistani nuk është palë direkte në marrëveshje, por figuron si dëshmitar dhe ndërmjetës i procesit diplomatik.
Nënshkrimi i memorandumit u bë në një mënyrë të pazakontë. Fillimisht, sipas palës iraniane, dokumenti u finalizua dhe u nënshkrua elektronikisht nga të dyja palët. Kjo i dha Teheranit argumentin se një ceremoni e veçantë fizike nuk ishte më e domosdoshme.
Megjithatë, momenti politik dhe publik i nënshkrimit u zhvendos në Francë, në Pallatin e Versajës. Presidenti amerikan Donald Trump ndodhej atje pas samitit të G7-ës, në një darkë të organizuar nga presidenti francez Emmanuel Macron. Gjatë darkës, Trump njoftoi se kishte një marrëveshje me Iranin dhe se do ta firmoste aty.
Sipas raportimeve nga vendngjarja, Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, mori informacion për dokumentin gjatë darkës dhe u largua për pak nga salla. Më pas ai u kthye me tekstin e memorandumit, i cili ishte përgatitur në anglisht dhe farsi. Dokumenti u shqyrtua nga Rubio dhe ministri i Jashtëm francez Jean-Noël Barrot, përpara se t’i dorëzohej Trumpit për firmë.
Trump e nënshkroi dokumentin në tavolinën e darkës në Versajë, në prani të liderëve dhe zyrtarëve të tjerë. Pas firmosjes, ai ia dorëzoi dokumentin dhe stilolapsin Rubios, ndërsa të pranishmit duartrokitën. Në dalje nga pallati, Trump u tha gazetarëve se marrëveshja ishte nënshkruar në Versajë.
Fillimisht ishte parashikuar që një ceremoni formale të mbahej në Gjenevë, por ky format ndryshoi pas nënshkrimit elektronik dhe formalizimit publik në Versajë. Kështu, procesi mori një formë të pazakontë: marrëveshja u ndërmjetësua nga Pakistani, u nënshkrua elektronikisht nga palët, u formalizua publikisht nga Trump në Versajë dhe më pas iu dërgua Kongresit amerikan si tekst zyrtar i marrëveshjes së përkohshme.
Dokumenti përmban 14 pika kryesore.
1. Ndalimi i menjëhershëm i operacioneve ushtarake
SHBA-ja, Irani dhe aleatët e tyre në konflikt angazhohen për ndalimin e menjëhershëm dhe të përhershëm të operacioneve ushtarake në të gjitha frontet. Kjo përfshin edhe Libanin. Palët zotohen të mos përdorin forcë kundër njëra-tjetrës dhe të mos kërcënojnë me veprime ushtarake.
2. Respektimi i sovranitetit të palëve
Memorandumi parashikon që SHBA-ja dhe Irani të respektojnë sovranitetin, pavarësinë dhe integritetin territorial të njëri-tjetrit. Kjo pikë synon të ndalojë ndërhyrjet direkte ose indirekte në punët e brendshme të palës tjetër.
3. Marrëveshje përfundimtare brenda 60 ditësh
Palët angazhohen të nisin negociatat për një marrëveshje përfundimtare dhe ta arrijnë atë brenda 60 ditësh. Ky afat mund të shtyhet vetëm nëse SHBA-ja dhe Irani bien dakord. Gjatë kësaj periudhe pritet të trajtohen çështjet më të vështira, përfshirë programin bërthamor, sanksionet, asetet e ngrira dhe sigurinë rajonale.
4. Heqja e bllokadës detare amerikane ndaj Iranit
SHBA-ja duhet të nisë menjëherë heqjen e bllokadës detare dhe të çdo pengese ndaj Iranit. Sipas dokumentit, ky proces duhet të përfundojë plotësisht brenda 30 ditësh. Pas marrëveshjes finale, parashikohet edhe largimi i forcave amerikane nga afërsia e Iranit.
5. Hapja e Ngushticës së Hormuzit
Irani merr përsipër të garantojë kalimin e sigurt të anijeve tregtare në Ngushticën e Hormuzit për 60 ditë. Kalimi duhet të jetë pa pagesë dhe pa pengesa. Trafiku detar duhet të nisë menjëherë dhe të normalizohet brenda 30 ditësh. Kjo përfshin heqjen e pengesave ushtarake, teknike dhe çminimin e zonave të rrezikshme.
6. Plan rindërtimi për Iranin me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë
Memorandumi parashikon hartimin e një plani rindërtimi dhe zhvillimi ekonomik për Iranin, me vlerë të paktën 300 miliardë dollarë. Ky plan pritet të përgatitet nga SHBA-ja në bashkëpunim me partnerë rajonalë. Për zbatimin e tij do të nevojiten licenca, përjashtime dhe autorizime financiare nga pala amerikane.
7. Heqja graduale e sanksioneve ndaj Iranit
SHBA-ja angazhohet të punojë për heqjen e sanksioneve ndaj Iranit sipas një kalendari që do të përcaktohet në marrëveshjen përfundimtare. Kjo përfshin sanksionet amerikane primare dhe sekondare, si dhe masat ndërkombëtare që lidhen me OKB-në dhe institucionet e tjera ndërkombëtare.
8. Programi bërthamor iranian
Irani ripohon se nuk synon të zhvillojë apo të sigurojë armë bërthamore. Palët bien dakord që çështja e materialit të pasuruar iranian të trajtohet përmes një mekanizmi të dakorduar dhe nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike. Megjithatë, dokumenti nuk jep ende një zgjidhje përfundimtare për nivelin e pasurimit të uraniumit.
9. Ruajtja e status quo-së deri në marrëveshjen finale
Deri në arritjen e marrëveshjes përfundimtare, të dyja palët duhet të shmangin veprime që mund të përshkallëzojnë situatën. Irani nuk duhet të zgjerojë programin e tij bërthamor, ndërsa SHBA-ja nuk duhet të vendosë sanksione të reja dhe nuk duhet të dislokojë forca shtesë në rajon.
10. Përjashtime të menjëhershme për eksportin e naftës iraniane
Përpara heqjes së plotë të sanksioneve, Departamenti amerikan i Thesarit pritet të lëshojë përjashtime të menjëhershme për eksportin e naftës iraniane. Këto përjashtime do të lejonin shitjen e naftës bruto, produkteve të naftës dhe derivateve, si dhe shërbimet e lidhura me to, përfshirë transportin, sigurimet dhe transaksionet bankare.
11. Zhbllokimi i fondeve dhe aseteve iraniane
Memorandumi parashikon procedura për zhbllokimin e fondeve dhe aseteve iraniane të ngrira ose të kufizuara. Këto fonde do të mund të përdoren sipas mekanizmave që do të dakordohen gjatë negociatave. Megjithatë, lirimi i tyre nuk do të jetë automatik, por do të lidhet me zbatimin e memorandumit dhe marrëveshjes përfundimtare.
12. Mekanizëm për monitorimin e zbatimit
SHBA-ja dhe Irani do të krijojnë një mekanizëm ekzekutiv për të monitoruar zbatimin e memorandumit. Ky mekanizëm do të ndjekë nëse palët po i përmbushin detyrimet dhe do të shërbejë më pas edhe për mbikëqyrjen e marrëveshjes përfundimtare.
13. Nisja e negociatave pas zbatimit të pikave kryesore
Negociatat për marrëveshjen finale do të nisin pasi të ketë filluar zbatimi i disa pikave thelbësore: ndalimi i operacioneve ushtarake, heqja e bllokadës detare, hapja e Ngushticës së Hormuzit, përjashtimet për eksportin e naftës dhe procedurat për asetet e ngrira.
14. Mbështetje nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së
Memorandumi parashikon që marrëveshja përfundimtare të mbështetet nga një rezolutë detyruese e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Kjo do t’i jepte marrëveshjes peshë juridike ndërkombëtare dhe jo vetëm karakter politik mes SHBA-së dhe Iranit.
Në thelb, memorandumi nuk është ende një marrëveshje paqeje përfundimtare. Ai është një dokument kalimtar që synon të ndalë luftën, të hapë Ngushticën e Hormuzit, të lehtësojë eksportet iraniane të naftës dhe të krijojë hapësirë për negociata më të gjera.
Për Iranin, përfitimet kryesore janë perspektiva e heqjes së sanksioneve, rikthimi në tregun e naftës, zhbllokimi i fondeve dhe mundësia e një pakete të madhe rindërtimi. Për SHBA-në, objektivi kryesor është ndalimi i konfliktit dhe vendosja e programit bërthamor iranian në një kornizë negociimi dhe mbikëqyrjeje ndërkombëtare.
Megjithatë, paqartësia më e madhe mbetet dosja bërthamore. Memorandumi e shtyn këtë çështje për fazën finale dhe nuk jep ende një zgjidhje të prerë për nivelin e pasurimit, fatin e materialit ekzistues dhe garancitë afatgjata.
Për këtë arsye, dokumenti shihet si një kthesë e rëndësishme diplomatike, por jo si fundi i krizës. Testi real do të jetë zbatimi i 60 ditëve të para dhe aftësia e palëve për ta kthyer memorandumin nga një armëpushim i brishtë në një marrëveshje të qëndrueshme.