NJË VIT PA ABDI BALETËN, ZËRI I ÇËSHTJES KOMBËTARE DHE IDENTITETIT SHQIPTAR
Sot bëhet një vit nga ndarja nga jeta e Abdi Baletës, një prej zërave më të dallueshëm të mendimit kombëtar shqiptar të dekadave të fundit. Diplomat, jurist, pedagog, politikan dhe publicist, Baleta la pas një veprimtari të gjatë, por mbi të gjitha një korpus idesh dhe debatesh të lidhura me një shqetësim që e shoqëroi deri në fund: çështjen shqiptare.
Për Baletën, kombi nuk ishte një nocion ceremonial që duhej kujtuar vetëm në përvjetorë. Ai e shihte atë si një realitet politik, historik dhe kulturor, interesat e të cilit duheshin mbrojtur në mënyrë të vazhdueshme. Kosova, shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Luginën e Preshevës e Mal të Zi, marrëdhëniet me fqinjët, diplomacia shqiptare dhe raportet me fuqitë e mëdha ishin pjesë të së njëjtës hartë mendimi.
Këtu qëndronte edhe një prej vijave më karakteristike të publicistikës së tij: shqiptarët, sipas Baletës, duhej të mësonin ta shikonin botën jo vetëm përmes interesave të të tjerëve, por nga këndvështrimi i interesit të tyre kombëtar.
Në këtë mënyrë ai lexonte edhe historinë. Baleta kundërshtonte interpretimet që, sipas tij, e paraqisnin historinë shqiptare vetëm përmes paradigmave të hartuara jashtë hapësirës shqiptare. Për këtë arsye polemizoi shpesh me mënyrën se si trajtoheshin Perandoria Osmane, marrëdhëniet shqiptaro-serbe, nacionalizmat ballkanikë dhe proceset që çuan në copëtimin politik të hapësirës shqiptare.
Një vend të veçantë në këtë mendim zinte edhe Islami ndër shqiptarë.
Baleta e kundërshtonte idenë se përkatësia myslimane e një pjese të madhe të shqiptarëve ishte pengesë për identitetin kombëtar apo përkatësinë evropiane të shqiptarëve. Përkundrazi, në publicistikën e tij ai polemizonte me përpjekjet për ta paraqitur Islamin shqiptar si një element të huaj që duhej larguar nga narracioni historik dhe kulturor i kombit.
Për të, myslimanët shqiptarë nuk kishin pse të zgjidhnin ndërmjet identitetit të tyre kombëtar dhe atij fetar. Islami ishte pjesë e historisë së shqiptarëve dhe, si i tillë, nuk mund të trajtohej si një njollë që duhej fshirë për t'i dhënë Shqipërisë një identitet artificial.
Kjo nuk e çonte Baletën drejt mohimit të traditave të tjera fetare shqiptare. Përkundrazi, çështjen fetare ai e vendoste brenda formulës historike të bashkëjetesës shqiptare, por kundërshtonte atë që e konsideronte standard të dyfishtë ndaj Islamit dhe myslimanëve shqiptarë.
Kjo është një pjesë e veçantisë së tij në debatin publik. Ai nuk pranonte tezën se shqiptari duhej të zvogëlonte një pjesë të identitetit të vet për t'u pranuar nga një tjetër hapësirë kulturore apo politike. Shqiptarët, në këndvështrimin e tij, duhej të hynin në marrëdhënie me botën duke qenë të vetëdijshëm për historinë, kulturën dhe pluralitetin e tyre fetar.
Për këtë arsye, Baleta ishte shpesh polemizues. Ai kundërshtonte, provokonte dhe përdorte një gjuhë që jo rrallë prodhonte debat. Shumë prej tezave të tij mund të diskutohen, disa mund të kundërshtohen, por është e vështirë të mohohet koherenca e një pyetjeje që përshkoi pjesën më të madhe të veprimtarisë së tij:
A po e lexojnë shqiptarët historinë dhe politikën nga këndvështrimi i interesit të tyre, apo vazhdojnë ta shohin veten me sytë e të tjerëve?
Një vit pas ndarjes së tij nga jeta, kjo pyetje nuk i përket vetëm Abdi Baletës.
Në një Ballkan ku historia vazhdon të përdoret si instrument politik, ku identitetet fetare dhe kombëtare vazhdojnë të përplasen me interesa gjeopolitike dhe ku çështja shqiptare ende përballet me probleme të pazgjidhura, debatet që ai ngriti nuk janë larguar bashkë me autorin e tyre.
Abdi Baleta iku një vit më parë. Por mbeti pas ideja që përshkoi veprën e tij: shqiptari nuk ka nevojë të mohojë historinë, fenë apo identitetin e vet për të qenë evropian. Ka nevojë t'i njohë ato, t'i kuptojë dhe mbi të gjitha të dijë të mbrojë interesin e tij kombëtar.
Një vit pa Abdi Baletën. Një zë më pak në debat, por shumë prej pyetjeve të tij ende mbi tryezën shqiptare.