Ai i zhduku sepse e njihnin, frika e pushtetit nga dëshmitarët e së shkuarës
Më 26 shkurt 1951, 22 intelektualë shqiptarë u pushkatuan pa gjyq pas incidentit të bombës në ambasadën sovjetike në Tiranë. Mes tyre ishte Sabiha Kasimati, 39 vjeçe, doktore shkencash e diplomuar në Torino, themeluese e ihtiologjisë shqiptare. Ajo ishte e vetmja grua në atë listë. Ekzekutimi u krye si akt “shembullor”: jo për të vendosur drejtësi, por për të prodhuar frikë. Por përtej logjikës së terrorit politik, në këtë histori ka edhe një dimension tjetër, më të heshtur e më të thellë: raporti i pushtetit me ata që e njihnin njeriun para se të bëhej mit.
Sabiha dhe Enver Hoxha kanë qenë bashkëkohës në Liceun Francez të Korçës në fund të viteve ’20, familjet e tyre kishin lidhje me të njëjtën trevë, Gjirokastrën. Edhe disa nga të pushkatuarit e tjerë – si Reiz Selfo, Manush Peshkëpia, Qemal Kasoruho – kishin lidhje personale e trevësore me të njëjtin rreth. Këta nuk ishin anonimë për pushtetin. Ishin njerëz që e njihnin formimin, dobësitë, ambiciet e hershme, konfliktet dhe kontekstin e atij që më pas do të ndërtonte një figurë të pakontestueshme. Në regjimet totalitare, kjo lloj njohjeje është e rrezikshme.
Nuk ka nevojë për etiketime klinike për të kuptuar modelin: sundimi autoritar shfaq prirje paranojake, intolerancë ndaj kritikës dhe nevojë të fortë për kontroll mbi narrativën. Udhëheqësi që e mbështet legjitimitetin mbi mitin e pagabueshmërisë e sheh kujtesën alternative si kërcënim. Ata që “e kanë njohur nga më parë” janë dëshmitarë të kontekstit, e dinë njeriun para statujës. Kjo e cenon mitin. Prandaj spastrimi në rastin e tij nuk mund të lexohet vetëm si kalkulim politik, por edhe si reflektim i një strukture të mundshme psikologjike të ndërtuar mbi pasiguri, narcizëm të lartë dhe intolerancë patologjike ndaj ekspozimit. Në profilet autoritare me tipare të forta paranojake, pushteti nuk mjafton për të garantuar siguri të brendshme; përkundrazi, sa më i madh pushteti, aq më e madhe frika nga rrëzimi i imazhit.
Nëse një lider ka një të kaluar të diskutueshme, kontradikta ideologjike, apo periudha të pasigurta që nuk përputhen me narrativën zyrtare që ndërton më pas, nevoja për kontroll të plotë mbi kujtesën bëhet obsesive. Spastrimi në këtë rast shërben si mekanizëm psikologjik vetëmbrojtës, fshin gjurmët, zhduk kontekstin, prish rrjetin e atyre që mund të relativizojnë figurën e ngritur në kult. Ai nuk vret vetëm për të frikësuar shoqërinë; vret për të mbrojtur mitin nga zbërthimi.
Rasti i Sabihasë e bën të qartë këtë tension. Ajo ishte një mendje e lirë, me autoritet shkencor të pavarur. U kthye në atdhe për të ndërtuar dije kombëtare, punoi në Institutin e Shkencave, ngriti bazat e studimit të faunës së ujërave të ëmbla. Në një kohë kur prania e grave në shkencë ishte përjashtim, ajo ishte standard profesional. Diktaturat nuk frikësohen nga mediokriteti; frikësohen nga kompetenca e pavarur, sepse kompetenca prodhon autoritet që nuk varet nga pushteti.
Ekzekutimi i 22 intelektualëve ishte një akt frike i institucionalizuar. Pa proces gjyqësor, pa prova, me vendim politik. Mesazhi ishte i qartë: reputacioni, arsimi, shërbimi ndaj vendit – asgjë nuk të mbron. Por te disa prej tyre , përfshirë Sabihanë, kishte edhe një dimension personal: ishin pjesë e një brezi që e kishte parë nga afër formimin e figurës që tashmë kërkonte adhurim. Në psikologjinë e pushtetit absolut, kjo mjafton për t’i kthyer në rrezik.
Tragjedia nuk përfundoi me pushkatimin. Gjatë regjimit, punët dhe dorëshkrimet e Sabihasë u botuan me autorë të tjerë. U tentua të merrej dija, por të zhdukej autorësia. Është mekanizëm klasik i kontrollit simbolik: jo vetëm të vrasësh trupin, por të rishkruash kujtesën. Sepse për diktaturën, kërcënimi më i madh nuk është njeriu i heshtur, por njeriu që lë gjurmë.
Në këtë dritë, historia e 26 shkurtit 1951 nuk është thjesht episod represioni; është studim mbi frikën e pushtetit nga kujtesa dhe nga njerëzit që e mbajnë atë. Spastrimi i elitës ishte mënyrë për të thyer shtyllat e autoritetit të pavarur dhe për të ndërtuar një rend ku e vërteta prodhohej nga lart. Por ironia e historisë është e fortë: mitet kërkojnë heshtje për të mbijetuar; kujtesa kërkon vetëm kohë.
Sot, emri i Sabiha Kasimatit rikthehet si simbol i dijes së vrarë dhe i dinjitetit që nuk u përkul. Dhe çdo herë që përmendet, rrëzon pak nga narrativa që kërkoi ta fshijë. Plumbat e 1951-shit synuan trupat; por ajo që u vu në shënjestër ishte kujtesa. Dhe kujtesa, ndryshe nga frika, nuk pushkatohet.