Kur laiciteti kthehet në alergji ndaj fesë: Ish- socialisti, Luan Rama dhe frika nga Haxhi i Presidentit
Ish-deputeti socialist Luan Rama ka zgjedhur të rikthehet në vëmendje publike jo përmes ndonjë reflektimi serioz mbi krizën morale, ekonomike apo politike të vendit, por duke shpallur “provokim kushtetues” pjesëmarrjen e Presidentit Bajram Begaj në Haxh. Dhe jo vetëm kaq: ai arrin deri aty sa të kërkojë nisjen e procedurës për shkarkimin e Kreut të Shtetit, sepse ky i fundit ushtroi publikisht besimin e tij fetar.
Është një reagim që më shumë se shqetësim kushtetues, ngjan me një mbetje të vonuar të mendësisë së vjetër ideologjike shqiptare, ku feja shihej si problem publik dhe besimtari duhej të fshihej që të konsiderohej “modern”.
Në thelb, problemi me logjikën e Luan Ramës nuk është mbrojtja e laicitetit. Problemi është se ai e ngatërron laicitetin me sterilizimin fetar të hapësirës publike.
Kushtetuta e Shqipërisë nuk thotë askund se Presidenti duhet të sillet si njeri pa fe. Ajo ndalon identifikimin zyrtar të shtetit me një fe të vetme. Dhe ka një ndryshim të madh mes këtyre dy gjërave. Një President që merr pjesë në Haxh nuk e shpall Shqipërinë shtet islamik, ashtu si një President që merr pjesë në meshën e Krishtlindjes nuk e shpall vendin shtet katolik.
Përkundrazi, vetë pluralizmi fetar shqiptar është ndërtuar mbi idenë që besimi nuk përjashton qytetarinë dhe se funksioni publik nuk ta zhduk identitetin shpirtëror.
Është ironike që në një vend ku politikanët janë fotografuar ndër vite në iftare, mesha, teqe, festa ortodokse, vizita në Vatikan apo ceremoni fetare të çdo lloji, pikërisht Haxhi qenka “provokim kushtetues”. Pse? Sepse është ritual islam?
Kjo pyetje bëhet edhe më legjitime kur kujton historinë ideologjike të Shqipërisë komuniste. Regjimi i Enver Hoxha nuk ndërtoi shtet laik në kuptimin demokratik të fjalës; ai ndërtoi shtet ateist, ku feja u shtyp, klerikët u burgosën dhe besimi u trajtua si armik publik. Pikërisht për këtë arsye, sa herë që dëgjon sot teza që kërkojnë largimin e fesë nga jeta publike në emër të “neutralitetit”, tingëllojnë më shumë si jehonë e asaj kohe sesa si standard europian.
Sepse standardi europian është krejt tjetër.
Nëse logjika e Luan Ramës do të zbatohej seriozisht, atëherë një pjesë e mirë e liderëve botërorë do të duhej të akuzoheshin për “cenim të laicitetit”.
Mbreti Charles III është njëkohësisht edhe kreu simbolik i Kishës Anglikane. Kryeministrat indianë marrin pjesë hapur në rituale hindu. Në Izrael, presidentët dhe kryeministrat shfaqen rregullisht në ceremonitë hebraike shtetërore. Në Turqi, edhe pas modelit laik kemalist, figura shtetërore kanë marrë pjesë publikisht në namaze dhe ceremoni islame pa u konsideruar kjo rrëzim i rendit kushtetues.
Madje edhe në Ballkan, liderët politikë marrin pjesë në meshë, iftare apo vizita fetare pa prodhuar histeri juridike. Sepse në demokracitë moderne nuk konsiderohet problem fakti që një zyrtar ka besim; problem do të ishte përdorimi i shtetit për të imponuar atë besim mbi të tjerët.
Vetëm në Shqipëri mund të dalë dikush e të pretendojë se një burrë shteti “cenon republikën” sepse veshi ihramin dhe shkoi në Mekë si miliona besimtarë të tjerë.
Madje këtu qëndron paradoksi më i madh i gjithë kësaj historie: Haxhi është ndoshta rituali më pak “elitist” në botë. Në atë pelegrinazh zhduken statuset, kostumet, privilegjet dhe titujt. Presidenti, i pasuri dhe njeriu i zakonshëm qëndrojnë krah për krah me të njëjtën veshje të bardhë. Në Haxh nuk ka protokoll pushteti; ka vetëm barazi para Zotit.
Dhe ndoshta kjo është ajo që shqetëson disa njerëz të formuar me kulturën e vjetër politike: ideja që një figurë shtetërore mund të shfaqet si njeri me besim, pa turp dhe pa komplekse ideologjike.
Në fund, debati i hapur nga Luan Rama nuk zbulon rrezik për Kushtetutën. Zbulon diçka tjetër: se një pjesë e elitës së vjetër shqiptare ende nuk e ka pranuar plotësisht që Shqipëria postkomuniste nuk është shtet kundër fesë.
Dhe kjo është diferenca mes laicitetit demokratik dhe laicizmit militant. I pari garanton lirinë e të gjithëve. I dyti bezdiset sa herë që besimi bëhet i dukshëm.