Irani mund të jetë duke përdorur një sistem kinez navigimi satelitor për të shënjestruar Izraelin dhe asetet ushtarake të Shteteve të Bashkuara në Lindjen e Mesme, thonë ekspertë të inteligjencës.
Ish-drejtori i inteligjencës së jashtme franceze, Alain Juillet, tha këtë javë për podcastin e pavarur francez Tocsin se është e mundur që Iranit t’i jetë dhënë qasje në sistemin satelitor kinez të navigimit BeiDou, pasi saktësia e goditjeve të tij është rritur ndjeshëm që nga lufta 12-ditore me Izraelin në qershor.
“Një nga surprizat e kësaj lufte është se raketat iraniane janë shumë më të sakta krahasuar me luftën që ndodhi tetë muaj më parë, gjë që ngre shumë pyetje mbi sistemet e drejtimit të këtyre raketave,” tha Juillet për Tocsin. Ai shërbeu si drejtor i inteligjencës në Drejtorinë e Përgjithshme të Sigurisë së Jashtme të Francës nga viti 2002 deri në vitin 2003.
Në përgjigje të sulmeve SHBA-Izrael që filluan më 28 shkurt dhe vrasjes së figurave të larta iraniane, përfshirë liderin suprem Ali Khamenei, Irani ka lëshuar qindra raketa balistike dhe dronë drejt Izraelit dhe objekteve amerikane në vendet e Gjirit.
Edhe pse Izraeli dhe vendet e Gjirit kanë interceptuar shumë nga këto raketa që po afroheshin, disa kanë depërtuar përmes mbrojtjes së tyre, duke shkaktuar dëme të konsiderueshme dhe viktima.
Ndërsa SHBA mund të bllokojë ose të mohojë aksesin në sistemin amerikan Global Positioning System (GPS) – në të cilin ushtria iraniane është mbështetur më parë – ajo nuk mund të bëjë shumë për të ndërhyrë në sistemin kinez BeiDou, nëse kjo është ajo që Irani po përdor. Irani nuk e ka konfirmuar dhe as komentuar këtë.
Ja çfarë dihet për BeiDou dhe nëse përdorimi i mundshëm i tij nga Irani mund të shënojë fundin e monopolit amerikan mbi inteligjencën satelitore në kohë reale në fushën e betejës.
Çfarë është sistemi satelitor i navigimit BeiDou (BDS)?
Kina lansoi versionin më të fundit të sistemit të saj të navigimit satelitor, i cili synon të rivalizojë GPS-in, në vitin 2020. Presidenti kinez Xi Jinping e vuri zyrtarisht në funksion sistemin në një ceremoni në korrik 2020 në Sallën e Madhe të Popullit në Pekin.
Kina filloi zhvillimin e sistemit të saj të navigimit satelitor pas krizës së Tajvanit në vitin 1996, sepse kishte frikë se Uashingtoni mund të kufizonte qasjen në GPS në të ardhmen.
Sipas faqes zyrtare të qeverisë kineze për BeiDou, qëllimi i sistemit është “t’i shërbejë botës dhe të përfitojë njerëzimin”.
Në mënyrë thelbësore, sistemi kinez përdor shumë më tepër satelitë sesa sistemet e tjera të navigimit. Sipas të dhënave të mbledhura nga ekipi i analizës së të dhënave AJ Labs të Al Jazeera, ndërsa sistemi amerikan GPS përdor 24 satelitë, sistemi kinez mbështetet në 45 satelitë. Dy sistemet e tjera kryesore globale të navigimit janë GLONASS i Rusisë dhe sistemi Galileo i Bashkimit Evropian, secili me nga 24 satelitë.
Faqja e BeiDou thotë se sistemi përbëhet nga tre segmente: segmenti hapësinor, segmenti tokësor dhe segmenti i përdoruesit.
“Segmenti tokësor i BDS përbëhet nga stacione të ndryshme tokësore, përfshirë stacione kryesore kontrolli, stacione sinkronizimi kohe dhe transmetimi, stacione monitorimi, si dhe objekte operimi dhe menaxhimi të lidhjeve ndër-satelitore,” thuhet në faqen zyrtare.
“Segmenti i përdoruesit i BDS përbëhet nga produkte bazë të sistemit BeiDou, sisteme dhe shërbime të ndryshme, si dhe nga produkte të përputhshme me sisteme të tjera navigimi, përfshirë çipe, module dhe antena, terminale, sisteme aplikimi dhe shërbime aplikimi.”
Ashtu si sistemet e tjera satelitore të navigimit, BeiDou – i cili ofron mbulim global – funksionon duke transmetuar sinjale kohe nga satelitët te marrësit në tokë ose në automjete. Duke matur kohën që duhet që sinjalet nga disa satelitë të arrijnë te marrësi, sistemi mund të llogarisë një pozicion gjeografik shumë të saktë.
“Saktësia ndryshon në varësi të nivelit të shërbimit,” tha analisti ushtarak dhe politik Elijah Magnier, me bazë në Bruksel. “Sinjali i hapur civil zakonisht ofron një saktësi pozicionimi rreth pesë deri në dhjetë metra, ndërsa shërbimet e kufizuara për përdorues të autorizuar mund të ofrojnë saktësi shumë më të madhe.”
A mund të jetë Irani duke përdorur BeiDou?
Irani nuk e ka konfirmuar këtë. Po ashtu nuk është e qartë nëse kalimi sistematik i operacioneve ushtarake në një sistem tjetër navigimi satelitor do të ishte i mundur në një kohë kaq të shkurtër që nga lufta e qershorit me Izraelin vitin e kaluar.
Pas atij konflikti, Ministria iraniane e Informacionit dhe Teknologjisë së Komunikimit deklaroi se Irani përdor “të gjitha kapacitetet ekzistuese në botë dhe nuk mbështetet në një burim të vetëm teknologjie”.
Megjithatë, Juillet i tha Tocsin se kalimi në sistemin kinez BeiDou është një shpjegim realist për rritjen e ndjeshme të saktësisë së goditjeve iraniane që nga viti i kaluar.
“Flitet për zëvendësimin e sistemit GPS me një sistem kinez, gjë që shpjegon saktësinë e raketave iraniane. Objektiva të rëndësishëm janë goditur.”
Disa ekspertë besojnë se Irani ka punuar për të integruar sistemet naviguese kineze për shumë më gjatë sesa vetëm tetë muajt e fundit.
Theo Nencini, specialist i marrëdhënieve Kinë-Iran dhe studiues në projektin kërkimor ChinaMed, i tha Al Jazeera se në vitin 2015 Irani kishte nënshkruar një memorandum mirëkuptimi për të integruar BeiDou-2 në infrastrukturën e tij ushtarake – veçanërisht për të përmirësuar drejtimin e raketave me sinjale shumë më të sakta se ato të GPS civil që përdorte më parë ushtria iraniane.
Zbatimi ishte gradual, thonë analistët, por duket se u përshpejtua pas nënshkrimit të Partneritetit Strategjik Gjithëpërfshirës Kinë-Iran në mars 2021, kur besohet se Kina i dha Iranit qasje në sinjalet e koduara ushtarake të BeiDou.
“Që nga ajo kohë, ushtria iraniane filloi të integrojë BeiDou në drejtimin e raketave dhe dronëve, si dhe në disa rrjete të sigurta komunikimi,” tha Nencini.
Në praktikë, ky ndryshim nënkuptonte se Irani filloi të braktiste gradualisht sistemin GPS të SHBA-së rreth vitit 2021.
“Disa analistë kishin sugjeruar tashmë se BeiDou luajti një rol qendror në valën e parë të sulmeve raketore iraniane kundër Izraelit në prill 2024, duke vënë në dukje saktësinë e jashtëzakonshme të atyre sulmeve.”
Megjithatë, besohet se Irani e përfundoi plotësisht kalimin në BeiDou vetëm në qershor 2025, përfshirë edhe përdorimet civile si transporti dhe logjistika, menjëherë pas luftës 12-ditore, gjatë së cilës ndërprerjet e GPS ndikuan në drejtimin e raketave dhe dronëve iranianë, si dhe në avionët civilë dhe transportin detar.
“Lëvizja e Iranit drejt BeiDou pasqyron shqetësime të kahershme dhe tregon ndërgjegjësimin e Iranit për sfidat teknologjike që do të formësojnë fushëbetejat e së ardhmes,” tha Nencini. “Megjithatë, përvoja e luftës 12-ditore ishte qartësisht një pikë kthese, duke e shtyrë Teheranin të përshpejtojë kalimin e plotë vitin e kaluar.”
Si mund të rrisë BeiDou saktësinë e goditjeve?
Sistemi BeiDou mund të përdoret për të drejtuar raketat balistike iraniane me shumë më tepër saktësi se më parë.
Magnier shpjegoi se deri tani raketat dhe dronët iranianë besohet se mbështeten kryesisht në sistemet inerciale të navigimit.
“Këto sisteme përcaktojnë pozicionin e një arme duke matur përshpejtimin dhe lëvizjen përmes sensorëve të brendshëm si giroskopët dhe përshpejtuesit,” tha ai për Al Jazeera.
“Megjithatë, ato kanë një kufizim të rëndësishëm: gabimet e vogla të matjes grumbullohen me kalimin e kohës dhe distancës, duke ulur gradualisht saktësinë. Sinjalet satelitore e korrigjojnë këtë problem.”
Ai shtoi se zakonisht një raketë përdor navigimin inercial për të ruajtur trajektoren e përgjithshme, ndërsa sinjalet satelitore përmirësojnë trajektoren dhe rrisin saktësinë e goditjes.
Ai tha se do të kishte kuptim që Irani të përdorte disa sisteme navigimi njëkohësisht.
“Përdorimi i njëkohshëm i disa sistemeve satelitore jep një avantazh shtesë: rezistencë ndaj bllokimit ose ndërhyrjes së sinjalit,” tha ai.
Sistemi BeiDou besohet se ka një margjinë gabimi më të vogël se një metër, çka e bën jashtëzakonisht të saktë. Ai gjithashtu mund të korrigjojë automatikisht drejtimin e objektivit nëse ai lëviz.
Analistët thonë se kjo është shumë më e mirë se ajo që ishte e mundur me sinjalin civil të GPS, pasi SHBA kufizon aksesin në sinjalet e saj ushtarake të koduara për kundërshtarët.
Për më tepër, sistemi mund ta ndihmojë Iranin të shmangë teknikat perëndimore të bllokimit që Izraeli përdori gjatë luftës 12-ditore vitin e kaluar.
Analistja ushtarake Patricia Marins tha se sinjali ushtarak i BeiDou është praktikisht i pamundur të bllokohet.
Sistemi përdor teknika të avancuara të ndryshimit të frekuencës dhe autentifikim të mesazheve naviguese që parandalojnë manipulimin e sinjaleve.
BeiDou ka gjithashtu një sistem komunikimi me mesazhe të shkurtra që u lejon operatorëve të komunikojnë me dronë ose raketa deri në 2000 kilometra larg ndërsa janë në fluturim.
Sa i rëndësishëm është përdorimi i BeiDou nga Irani?
Nëse Irani e ka këtë qasje, ekspertët thonë se kjo mund të ndryshojë lojën.
“Sistemet satelitore të navigimit kanë transformuar peizazhin e luftës moderne,” tha Magnier.
Nëse efektiviteti i raportuar i BeiDou konfirmohet, kjo mund t’i shtyjë vendet fqinje të Iranit të rishqyrtojnë varësinë e tyre nga GPS.
Lufta aktuale mund t’i japë gjithashtu Kinës një mundësi për të testuar në terren aftësitë e saj të navigimit dhe drejtimit në një konflikt real që përfshin drejtpërdrejt SHBA-në.
Sa raketa balistike ka Irani?
Edhe pse madhësia e saktë e arsenalit balistik iranian nuk dihet, ai konsiderohet gjerësisht një nga më të mëdhenjtë dhe më të avancuarit në rajon.
Juillet tha se edhe pse SHBA dhe Izraeli pretendojnë se kanë shkatërruar objektivat e identifikuara në Iran, numri dhe vendndodhja e raketave iraniane mbetet e panjohur.
“Irani është tre herë më i madh se Franca dhe raketat janë të montuara në kamionë të shpërndarë në gjithë vendin. Si mund të gjurmohen këta kamionë në një territor kaq të madh?”
Ai shtoi se Irani ka të ngjarë të përdorë raketat e tij më me kujdes sesa në luftën 12-ditore, duke pritur që konflikti aktual mund të zgjasë.
Ndërkohë, në SHBA ekziston shqetësimi se rezervat e raketave interceptuese të shtrenjta mund të shterojnë duke rrëzuar dronë të lirë Shahed para se Irani të ketë nevojë të përdorë shumë nga raketat e tij balistike.
Për këtë arsye, administrata e presidentit Donald Trump i ka kërkuar Ukrainës të ndajë teknologjinë e interceptimit që ajo ka zhvilluar dhe prodhuar në masë për të përballuar dronët Shahed.
