Tuesday, 31 March 2026 10:49
Për më shumë se 50 vjet, shtetet prodhuese të naftës të Gjirit kanë reklamuar rolin e tyre si furnizues të qëndrueshëm dhe të besueshëm të energjisë me kosto të ulët. Lufta e tretë në rajon, tani në javën e saj të pestë, e ka përmbysur këtë imazh. Me Ngushticën e Hormuzit kryesisht të bllokuar, një pjesë e konsiderueshme e furnizimit botëror me naftë nuk mund të arrijë në tregjet ndërkombëtare, ndërsa të gjitha shtetet e Gjirit kanë kufizuar prodhimin e tyre dhe kanë parë rënie të të ardhurave nga eksporti.
Megjithatë, Irani po ndjek një rrugë të ndryshme ku pavarësisht bombardimeve amerikane dhe izraelite që filluan më 28 shkurt, tankerët e tij vazhdojnë të lëvizin në rajon dhe të ardhurat ditore nga shitjet e naftës janë pothuajse dyfishuar krahasuar me nivelet para fillimit të sulmeve. Edhe pse vendi është nën presion të madh në fushat e betejës, duket se po fiton në frontin e energjisë.
Vlerësimi i vëllimit të saktë të eksporteve mbetet i vështirë, pasi Teherani përdor metoda gjithnjë e më sekrete të transportit. Imazhet satelitore të rajonit nuk janë më të disponueshme nga shumë ofrues komercialë, ndërsa ndërhyrja elektronike krijon një “mjegull” informacioni në Gjirin Persik. Një burim me njohuri mbi shifrat, i cili foli për The Economist në kushte anonimiteti, thotë se Irani aktualisht eksporton 2.4 deri në 2.8 milionë fuçi naftë dhe produkte në ditë, nga të cilat 1.5 deri në 1.8 milionë fuçi janë naftë bruto. Ky është një vëllim ekuivalent ose edhe më i lartë se mesatarja e vitit të kaluar, me çmime shitjeje dukshëm më të larta.
Sistemi i eksportit të Iranit është përshtatur për t’i bërë ballë sulmeve ushtarake dhe sanksioneve ekonomike. Pjesa më e madhe e të ardhurave tani shkon për Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), forcën ushtarake elitare të regjimit, ndërsa Kina luan një rol aktiv në mbajtjen e parave në qarkullim. Një pjesë e konsiderueshme e rezervave financiare të Iranit janë në tregjet aziatike, larg sulmeve izraelite.
Biznesi i naftës i Iranit bazohet në tre shtylla kryesore: rrjeti i shitjeve, transporti dhe një sistem transaksionesh financiare paralele. Edhe pse zyrtarisht eksportet kryhen përmes Kompanisë Kombëtare Iraniane të Naftës (NIOC) në pronësi të shtetit, në praktikë struktura të ndryshme shtetërore dhe parashtetërore marrin sasi nafte për t’i vendosur në treg. Ministritë, shërbimet policore dhe institucionet fetare marrin pjesë në sistem, me rreth 20 biznesmenë të fuqishëm që menaxhojnë rrjetet e këmbimit të naftës në para të gatshme.
Shumë prej tyre mbajnë lidhje të ngushta me Gardën Revolucionare. Sipas të dhënave nga kompania e ndjekjes së anijeve Vortexa, organizata ushtarake qëndron pas një pjese të konsiderueshme të rritjes së fundit të eksporteve. Njësia ndërkombëtare e Forcës Quds kontrollon rreth 25% të prodhimit të naftës bruto të vendit, ndërsa struktura e decentralizuar e rrjetit e bën të vështirë dobësimin e tij përmes sulmeve ushtarake.
Gjatë luftës, Garda Revolucionare ka forcuar gjithashtu kontrollin e saj në sektorin e transportit. Kompanitë e lidhura me kompleksin ushtarak Khatam al-Anbiya koordinojnë pjesën më të madhe të logjistikës detare në bashkëpunim me NIOC. Këto përfshijnë kompani të tilla si Sahand, Sahara Thunder, Pasargad, Admiral dhe Persian Gulf Petrochemical Company, të cilat janë nën sanksione të SHBA-së për operimin si kompani fasadë.
Autoritetet iraniane po marrin masa të shtuara sigurie për të mbrojtur anijet cisternë, ngarkesa e të cilave mund të jetë me vlerë deri në 150–200 milionë dollarë. Në ishullin Kharg, nga i cili nisen rreth 90% e eksporteve të naftës bruto, janë zbatuar procedura emergjente për anijet në rast të një sulmi. Në të njëjtën kohë, terminalet më të vegjël si Yask, Laban dhe Siri po rrisin rezervat e tyre dhe mund të marrin përsipër një pjesë të eksporteve nëse është e nevojshme.
Ndërsa anijet i afrohen Ngushticës së Hormuzit, autoritetet iraniane u japin atyre një kod të veçantë sigurie. Anije të vogla të Gardës Revolucionare shpesh shoqërojnë cisternat përmes rrugëve të ngushta ujore pranë bregdetit iranian. Sipas burimeve të transportit detar, disa anijeve u kërkohet të paguajnë miliona dollarë në taksa për kalim të sigurt.
Pavarësisht vendimit të fundit të SHBA-së për të lehtësuar sanksionet mbi rreth 150 milionë fuçi naftë iraniane që ndodhen tashmë në det, cisternat vazhdojnë të përdorin praktika për të fshehur origjinën e ngarkesës, të tilla si falsifikimi i dokumenteve dhe sinjalet mashtruese të ndjekjes. Nafta shpesh transportohet në ujërat ndërkombëtare pranë Malajzisë ose Singaporit përpara se ngarkesa të vazhdojë drejt destinacionit të saj përfundimtar.
Kina mbetet blerësi kryesor, i cili thith më shumë se 90% të eksporteve iraniane. Nafta përfundon kryesisht në rreth 100 rafineri të vogla të pavarura në provincën Shandong, të njohura si rafineri “çajniku”. Edhe pse ato zyrtarisht operojnë në mënyrë të pavarur nga grupet e mëdha shtetërore të energjisë të Kinës, ka shenja bashkëpunimi përmes skemave të përbashkëta të investimeve.
Para luftës, kompanitë kineze blinin naftë iraniane me një zbritje prej 18 deri në 24 dollarë për fuçi në krahasim me naftën Brent. Me furnizimet nga vendet e tjera të Gjirit të reduktuara, zbritja është ngushtuar në 7 deri në 12 dollarë. Çmimi i Brent është rritur ndjeshëm, me kontratat e ardhshme për naftën iraniane që arrijnë në 104 dollarë për fuçi, rreth 75% më të larta se para luftës.
Rrjeti financiar që mbështet transaksionet bazohet në llogari konfidenciale në banka të vogla kineze ose në Hong Kong, në emër të kompanive fiktive. Fondet transferohen përmes llogarive të shumta ndërmjetëse në vende të ndryshme, duke i lejuar Iranit të kryejë importe dhe të kanalizojë paratë në tregjet ndërkombëtare.
Sipas provave të shqyrtuara, kompanitë e përdorura për të transferuar të ardhurat nga nafta kanë bërë transaksione me industritë e plastikës në Indi, Kazakistan dhe Turqi. Ky rrjet vepron si një sistem bankar jozyrtar, i kontrolluar nga kompani të lidhura me Ministrinë e Mbrojtjes së Iranit ose Gardën Revolucionare.
Shpërndarja e gjerë e llogarive, që numërohen në mijëra, lejon thithjen e goditjeve të shkaktuara nga sanksionet dhe operacionet ushtarake. Kompleksiteti i sistemit e bën të vështirë që edhe banka qendrore iraniane ta kontrollojë atë plotësisht dhe rrit rrezikun e humbjeve nga menaxherët ndërmjetës.
Megjithatë, makina e energjisë e vendit vazhdon të funksionojë dhe do të jetë e vështirë të përmbahet, përveç nëse ka sulme të gjera ndaj infrastrukturës energjetike të Iranit, një zhvillim që mund të çojë në hakmarrje kundër objekteve në vendet e tjera të Gjirit.
