Çfarë do të shkaktojë një luftë në Iran me ekonominë globale?
Konflikti ka ekspozuar se sa shumë rritja varet nga furnizimet me energji përmes Ngushticës së Hormuzit. Ndërsa Donald Trump gjatë vitit të kaluar ka nisur një luftë tregtare, ka sulmuar institucionet amerikane përfshirë Rezervën Federale dhe ka kërcënuar aleatët për Groenlandën, rritja globale ka rezultuar e qëndrueshme. Inflacioni ka vijuar të bjerë dhe tregjet e aksioneve në Europë dhe gjetkë kanë shënuar rekorde të reja pavarësisht goditjeve tarifore.
Tani, ndërsa sulmi i SHBA-së dhe Izraelit ndaj Iranit po shtrihet në një konflikt më të gjerë rajonal, tregjet e naftës janë kanali kyç për të përcaktuar nëse kjo trajektore relativisht e favorshme do të vazhdojë, duke pasur parasysh potencialin që përshkallëzimi të ndërpresë furnizimet.
Pyetja është nëse SHBA-ja dhe partnerët e saj mund të shmangin një ndërprerje të zgjatur të dërgesave të energjisë përmes Ngushticës së Hormuzit, që shtrihet përgjatë bregdetit jugor të Iranit. Nëse trafiku vazhdon dhe rritjet e çmimeve frenohen nga vendimi i së dielës i prodhuesve të naftës për të rritur prodhimin, dëmi ndaj rritjes mund të mbetet i kufizuar.
Nëse jo, një rritje e çmimeve të energjisë rrezikon të ndezë sërish inflacionin në ekonomitë kryesore, të prishë planet e bankave qendrore për uljen e normave të interesit dhe të tronditë besimin e bizneseve. “Nafta është kanali kritik,” tha Neil Shearing, kryeekonomist në Capital Economics.
Sa e fortë mund të jetë rritja e çmimeve të naftës?
Ekzistojnë dy skenarë kryesorë për tregjet e energjisë, tha Edward Fishman, studiues i lartë në Council on Foreign Relations dhe autor i “Chokepoints”, një libër mbi luftën ekonomike amerikane.
Sipas njërit, ka një “ndërprerje të konsiderueshme dhe të zgjatur të të gjithë trafikut përmes Ngushticës së Hormuzit, që është pika më e rëndësishme detare në botë”, tha ai. Duke qenë se përmes kësaj ngushtice kalon rreth një në pesë fuçi nafte në botë, nëse ajo mbyllet “do të përballemi me një goditje monumentale për çmimin global të naftës”.
Një skenar i tillë mund të çojë çmimet e naftës mbi 100 dollarë për fuçi, parashikojnë analistët. Nafta Brent është tashmë pranë nivelit më të lartë në shtatë muaj, 73 dollarë për fuçi, pasi është rritur me gati 12% gjatë muajit të fundit për shkak të pritshmërive në rritje për konflikt mes SHBA-së dhe Iranit.
Tregjet e gazit natyror gjithashtu do të ndikoheshin, duke nxitur presione inflacioniste në tregje të mëdha përfshirë Europën.
Skenari më i mundshëm dhe më pak i dëmshëm është që të mos ketë një mbyllje të plotë të ngushticës, por që shitjet e naftës së vet Iranit të ndërpriten, argumentoi Fishman. Në këtë rast, një rritje e çmimit të naftës në të paktën 80 dollarë për fuçi është më e mundshme.
Nëse prodhues të tjerë rrisin prodhimin, ndikimi mund të jetë më i kufizuar. Të dielën Opec+ tha se do të rrisë prodhimin e naftës në prill me 206 mijë fuçi në ditë, ndërsa grupi i udhëhequr nga Arabia Saudite kërkoi të qetësojë tregjet. Rritja është më e vogël nga sa prisnin disa analistë dhe vëzhgues të Opec+.
Një rritje prej 10 dollarësh për fuçi “nuk do të ndryshojë shumë” inflacionin dhe rritjen, tha Shearing i Capital Economics.
Ndërsa Irani është një furnizues i rëndësishëm për ekonomi si Kina, ai nuk është kritik për konsumin global të naftës. Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, ai prodhoi 3.45 milionë fuçi në ditë në janar, më pak se 3% e furnizimit global.
Sa ndikim do të kishte nafta 100 dollarë për rritjen në SHBA?
SHBA-ja është tashmë kryesisht e vetë-mjaftueshme në energji. Të dhënat nga Administrata Amerikane e Informacionit për Energjinë tregojnë se vetëm 17% e energjisë së përdorur nga amerikanët në 2024 ishte e importuar, pjesa më e ulët në 40 vjet.
Por kjo nuk do të thotë se ndërprerja e flukseve të naftës nga Gjiri do të ishte e parëndësishme për ekonominë amerikane, duke pasur parasysh ndikimin mbi çmimet referencë globale.
“Çmimet shumë më të larta globale të naftës mund t’u shkaktojnë probleme konsumatorëve amerikanë dhe korporatave,” tha James Knightley, ekonomist për SHBA në ING.
Kjo do të përkthehej në çmime më të larta të benzinës, duke ushtruar presion të dukshëm mbi konsumatorët, shumë prej të cilëve tashmë ankohen për krizën e kostos së jetesës përpara zgjedhjeve vendimtare të mesmandatit në nëntor.
Nafta 100 dollarë për fuçi mund ta çojë inflacionin e konsumatorit nga 2.4% në janar në mbi 4%, vlerëson Knightley. Rezerva Federale synon inflacion 2% sipas indeksit të çmimeve të konsumit personal.
Në afat të shkurtër, kjo do ta bënte më pak të mundshme që Rezerva Federale të ulë normat e interesit më vonë këtë vit.
Lufta 12-ditore e vitit të kaluar mes Iranit dhe Izraelit pati vetëm ndikime kalimtare në çmimet e mallrave, por një konflikt më i gjatë dhe më i ashpër do ta dobësonte ekonominë në SHBA dhe gjetkë.
“Çdo rritje e qëndrueshme prej 10 dollarësh për fuçi mund të ulë rritjen me 10–20 pikë bazë gjatë 12 muajve të ardhshëm,” tha Ajay Rajadhyaksha, drejtues i kërkimit për normat dhe produktet e sekuritizuara në Barclays. “Nëse nafta do të shkonte në 120 dollarë për fuçi dhe do të qëndronte aty, ekonomia amerikane (dhe ajo botërore) do të merrte një goditje të konsiderueshme.”
Një efekt tjetër anësor, sipas ekonomistëve të Barclays, mund të jetë rritja e fortë e dollarit.
“Ngjarjet në Lindjen e Mesme tregojnë rreziqe të larta për një konflikt të zgjatur dhe çmime më të larta të naftës. Historikisht, goditje të tilla mbështesin dollarin,” tha Themistoklis Fiotakis, ekonomist në Barclays.
Banka pret që dollari të rritet kundrejt një shporte valutash globale “rreth 0.5–1% për çdo rritje prej 10% të çmimit të naftës”.
Si do të ndikoheshin ekonomitë e tjera?
Kina është blerëse e madhe e naftës nga Gjiri Persik, që do të thotë se ekonomia e saj do të dëmtohej nga një ndërprerje serioze e trafikut. Rreth 84% e naftës dhe kondensatit, dhe 83% e gazit natyror të lëngshëm që kaluan përmes Ngushticës në 2024, kishin destinacion tregjet aziatike, sipas Administratës Amerikane të Informacionit për Energjinë.
Kina, India, Japonia dhe Koreja e Jugut ishin destinacionet kryesore.
Një rritje e naftës Brent në 100 dollarë për fuçi mund të shtojë 0.6–0.7% në inflacionin global, sipas analistëve të Capital Economics.
Europa gjithashtu do të ishte ndër ekonomitë më të prekura nga rritja jo vetëm e çmimeve të naftës, por edhe e kostove të LNG-së.
Ndikimi i menjëhershëm në politikën e Bankës Qendrore Europiane mund të jetë relativisht i kufizuar, megjithatë, pasi inflacioni në Eurozonë mbetet nën objektiv në 1.7%. Kjo mund t’i lejojë bankës të mbajë politikën aktuale pa ndryshime.
Për Bankën e Anglisë, implikimet e një rritjeje të fortë të çmimeve të naftës mund të jenë më të menjëhershme, tha Hetal Mehta, kryeekonomiste në St James’s Place.
Reagimi “klasik” i bankave qendrore ndaj rritjes së çmimeve të naftës është ta “injorojnë” rritjen dhe të mos reagojnë, pasi ndikimi afatgjatë mund të jetë disinflacionist, sepse fuqia blerëse e konsumatorëve dobësohet nga kostot më të larta të energjisë.
Por kjo mund të jetë më e vështirë për Komitetin e Politikës Monetare të Bankës së Anglisë, i cili është i ndarë për uljen e normës së interesit që në mbledhjen e këtij muaji.
Çfarë rreziqesh të tjera ekonomike do të burojnë nga konflikti?
Konflikti vjen në një moment të tensionuar për tregjet financiare globale. Të premten aksionet e bankave amerikane pësuan rënien më të fortë që nga goditja e tarifave të Trump në prill, për shkak të shqetësimeve për një rënie në kreditimin privat dhe ndikimin e IA-së mbi bizneset e mëdha.
Aksionet teknologjike amerikane vazhduan rënien e lidhur me IA-në, duke e çuar rënien e Nasdaq Composite në më shumë se 3% në shkurt.
Një konflikt i zgjatur në Gjirin Persik që destabilizon tregjet globale të energjisë do të jepte një goditje tjetër për besimin në tregje, veçanërisht nëse shkakton shqetësime se Rezerva Federale ka më pak gjasa të lehtësojë politikën monetare.
Ai mund të dëmtojë gjithashtu optimizmin e bizneseve dhe të frenojë investimet. Megjithatë, analistë të tjerë mbeten më optimistë, duke pasur parasysh performancën e fortë të ekonomisë globale gjatë vitit të kaluar përballë shumë goditjeve.
“Pavarësisht gjithë listës së ngjarjeve gjeopolitike kohët e fundit, niveli i rritjes së ekonomisë dhe tregtisë globale ka qenë jashtëzakonisht i qëndrueshëm,” tha Innes McFee, kryeekonomist në Oxford Economics./Monitor.al
