NYT: Diella kundër korrupsionit, nga AKSHI nën hetim
The New York Times nxjerr në pah paradoksin shqiptar: “Diella”, ministrja e parë në botë e krijuar nga inteligjenca artificiale dhe e promovuar nga kryeministri Edi Rama si armë kundër korrupsionit, është ndërtuar nga një agjenci shtetërore që sot hetohet për manipulim tenderash. Ndërsa avatarja digjitale prezantohet si simbol transparence në rrugën drejt BE-së, skandali që prek vetë strukturën që e krijoi ngre pikëpyetje të forta mbi sa reale është lufta kundër korrupsionit dhe nëse teknologjia mund të pastrojë një sistem që akuzohet se mbetet i komprometuar.
Shkrimi i The New York Times:
Avatari i njohur si Diella, i reklamuar si ministrja e parë qeveritare në botë e gjeneruar nga inteligjenca artificiale, supozohej të ndihmonte në uljen e korrupsionit endemik të Shqipërisë.
Por ka një defekt. Udhëheqësit e agjencisë që e ndërtuan atë akuzohen për manipulim tenderash në kontrata publike.
E veshur me kostum tradicional dhe me një buzëqeshje enigmatike, Diella është bërë fytyra e përpjekjeve të kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, ndërsa Shqipëria synon të bashkohet me Bashkimin Evropian. Gjatë vitit të kaluar, Diella (shqiptohet di-EL-a) ka folur në konferenca ndërkombëtare dhe është mbuluar me publicitet si simbol i mënyrës se si inteligjenca artificiale po integrohet në shtyllat e shoqërisë në mbarë botën, përfshirë qeverisjen.
Madje ajo deklaroi se ndihej “e lënduar” kur iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë vjeshtën e kaluar për kritikat se përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrimet dhe abuzimet në prokurime ishin antikushtetuese, pasi “unë nuk jam një qenie njerëzore.”
“Nuk kam ambicie apo interesa personale,” tha Diella, e modeluar sipas një aktoreje lokale, ligjvënësve në një video në shtator me flamurin shqiptar dhe atë të Bashkimit Evropian të superimponuar pas saj. “Kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për t’u shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë.”
Në praktikë, Diella i ndihmon qytetarët të aplikojnë për shërbime qeveritare online, duke eliminuar një sistem të konsoliduar prej kohësh të ryshfetit ndaj zyrtarëve për dorëzimin e shpejtë të dokumenteve dhe caktimin e takimeve. Së shpejti ajo do të jetë në gjendje të përmbledhë aplikimet për kontrata qeveritare për të vlerësuar se cili ofertues është më i kualifikuari, bazuar në të dhënat e paraqitura. Puna e saj mund të auditohet.
Marrja e hapave për të ulur korrupsionin është një kërkesë për anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, një çështje trashëgimie për zotin Rama. Ai e quajti avatarin Diella, fjala femërore për diell, për të promovuar transparencën në prokurimin publik.
“Ne jemi një vend kushërinjsh — nuk është e lehtë të kesh ndërveprime plotësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh,” tha ai në një intervistë njëorëshe më herët këtë muaj. Me reformat që ka drejtuar që nga marrja e detyrës në vitin 2013, tha Rama, “tani kemi një pamje krejtësisht të ndryshme.”
Rama tha se do të largohej nga jeta publike sapo Shqipëria të bashkohej zyrtarisht me Bashkimin Evropian. Kjo mund të ndodhë që në vitin 2030, nëse negociatat vazhdojnë me ritmin aktual, megjithëse ai vuri në dukje se “ka tre gjëra që janë mbi kapacitetin njerëzor për të planifikuar: Zoti, seksi dhe BE-ja.”
Një raport i nëntorit nga zyrtarët e BE-së tha se Shqipëria kishte “treguar disa përparime”, por se “korrupsioni mbeti i përhapur në sektorë vulnerabël.” Ai vlerësoi një njësi të posaçme prokurorie të krijuar në vitin 2019 për “rezultate pozitive në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë.”
Kjo përfshin një hetim në Agjencinë Kombëtare të Informacionit, vetë organizatën qeveritare që krijoi Diellën.
Muajin e kaluar, prokurorët në një njësi speciale hetimore njoftuan se kishin vendosur drejtoreshën e agjencisë dhe zëvendësen e saj në arrest shtëpie, duke i lidhur me një organizatë kriminale të akuzuar për manipulimin e aplikimeve për kontrata përmes intimidimit. Agjencia operon infrastrukturën dixhitale të qeverisë, duke ushtruar kontroll mbi një gamë të gjerë sistemesh publike online, përfshirë Diellën.
Dy zyrtarët ende nuk janë akuzuar zyrtarisht për ndonjë krim, dhe Rama tha se do të pezullonte gjykimin. “Duhet të presim dhe të shohim,” tha ai.
Njësia speciale hetimore ka zgjeruar ndjeshëm goditjen e Shqipërisë ndaj korrupsionit dhe krimit të organizuar, përfshirë hetime të profilit të lartë ndaj ish-Presidentit Ilir Meta; Erion Veliajt, kryebashkiakut të kryeqytetit, Tiranës; dhe një zëvendëskryeministre, Belinda Balluku, e cila është gjithashtu ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë dhe e afërt me Ramën.
Kjo ka krijuar një lloj dileme për Ramën, megjithëse ai ka qëndruar larg skandaleve.
Ndërsa shprehu krenari për punën e njësisë së prokurorisë për të frenuar korrupsionin, ai gjithashtu tha se hetimet e saj në vitet e fundit kishin kontribuar në rritjen e lartë të paraburgimit në Shqipëri, që është ndër më të lartat në Evropë.
“Ne duhet të bëjmë gjithçka për të mbështetur këtë institucion,” tha Rama. “Në të njëjtën kohë, duhet të jemi të vetëdijshëm se ky institucion duhet të garantojë jo vetëm që vepron në mënyrë të pavarur, por edhe që vepron profesionalisht.”
Zyrtarët e njësisë speciale hetimore nuk pranuan të komentojnë. Por statistikat e saj treguan se rastet e korrupsionit publik nuk janë një komponent i rëndësishëm i paraburgimeve. Raporti vjetor i njësisë për hetimet e vitit 2024, të dhënat më të fundit të disponueshme, sugjeroi se rastet e korrupsionit përbënin vetëm rreth 14 nga gati 2,800 personat që u ndaluan para gjyqit atë vit.
Rasti kundër zonjës Balluku, për keqmenaxhim të fondeve shtetërore në projekte të mëdha infrastrukturore, është bërë një dhimbje koke e veçantë politike për Ramën, i cili përballet me kërkesa që asaj t’i hiqet imuniteti si anëtare e Parlamentit në mënyrë që akuzat kundër saj të mund të vazhdojnë. Ajo ka mohuar shkeljet.
Rama nuk pranoi të komentonte, kur u pyet, nëse ai mbështeste heqjen e imunitetit të saj. As nuk diskutoi opozitën politike që është rritur me rritjen e akuzave për korrupsion, të cilat muajin e kaluar nxitën protestues të armatosur me bomba molotov të kërkonin dorëheqjen e qeverisë së tij.
Nuk është e mundur të matet se sa ka ulur Diella korrupsionin në Shqipëri, pasi sistemi është ndërtuar për ta parandaluar atë, jo për ta zbuluar.
Andi Hoxhaj, ekspert për ligjin dhe Ballkanin Perëndimor në King’s College London, tha se Diella është mënyra se si Rama mund “t’i thotë botës dhe Bashkimit Evropian se ‘e kuptoj që jeni të shqetësuar për korrupsionin dhe do të përpiqem ta adresoj.’”
Në një analizë të dhjetorit, ekspertët e Këshillit Gjerman për Marrëdhënie me Jashtë thanë se ministrja me inteligjencë artificiale kishte rritur “efikasitetin dhe paanshmërinë e vendimeve të prokurimit publik të marra nga qeveria.” Por në përgjithësi, ata përfunduan se rekordi i Shqipërisë në përmbushjen e standardeve të BE-së për luftën kundër korrupsionit, veçanërisht në dhënien e kontratave për ndërtim dhe turizëm, mbetet “problematic.”
Fakti që zhvilluesit e Diellës vetë janë akuzuar për korrupsion ka ngritur pyetje nëse një ministre e krijuar nga inteligjenca artificiale mund të programohet për të anashkaluar disa prova të korrupsionit, ose për t’u ushqyer me të dhëna jo të besueshme për ta zbuluar atë.
Dr. Hoxhaj tha se “vetëm koha do ta tregojë,” por vuri në dukje se qeveria nuk kishte tentuar të ndërhynte në hetimin ndaj agjencisë që drejton Diellën.
“E kuptoj skepticizmin,” tha ai. “Ka shumë tym. Por fakti që u zbulua, dhe nuk u fsheh nën tapet, tregon se ata po e pranojnë se korrupsioni është një problem dhe duhet të parandalohet në të ardhmen.”
Kështu thotë Rama se e sheh edhe ai.
“Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha të metat, me të gjitha problemet, me të gjitha mangësitë, me të gjitha dëmet,” tha ai. “Pra kjo është mirë.”
