Siria pas rrëzimit të regjimit: mes shpresës për rindërtim dhe rrezikut të kaosit
Nga Osman Atallay
Kryengritja e popullit, që filloi në Siri më 15 mars 2011, kulmoi me marrjen nën kontroll të Damaskut nga forcat e armatosura të opozitës në mëngjesin e 8 dhjetorit 2024, mes turmave entuziaste, duke shënuar një ngjarje të rëndësishme në historinë e Lindjes së Mesme. Ajo që ndodhi nuk ishte thjesht një ndryshim regjimi, por hallka e fundit në një proces të gjatë që la gjurmë të thella në kujtesën kolektive të popullit të këtij rajoni. Revolucioni i dha fund sundimit 61-vjeçar të Partisë “Ba'ath”, por pas kësaj rënieje vendi hyri në një epokë të re të mbushur me pasiguri.
Transformimi në Siri nuk duhet interpretuar vetëm si rezultat i një dinamike të brendshme unike për atë vend. Harta politike e Lindjes së Mesme është riformësuar, veçanërisht që nga vitet 2000, pasi kufijtë e vendosur nga Marrëveshja Sykes-Picot e 16 majit 1916 janë bërë praktikisht të vjetruar. Ekzekutimi i Sadam Huseinit në Irak në fund të vitit 2006, linçimi i Muamar Gadafit në Libi në vitin 2011, grushti ushtarak i shtetit kundër Mohamed Morsit në Egjipt në vitin 2013, lufta civile në Jemen, vrasja e Hassan Nasrallah në Liban në vitin 2024, burgosja e Rachid Ghannouchi në Tunizi, pushtimi i Gazës dhe sulmet ndaj Iranit, të gjitha tregojnë se një sistem ndërhyrës shumëaktorësh, që përfshin SHBA-në, Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Izraelin dhe, në fund të fundit, Rusinë, e ka çuar Lindjen e Mesme drejt një transformimi kaotik.
Qeveria e re siriane mund të thuhet se ka bërë një nisje relativisht të favorshme në aspektin ndërkombëtar. Organizata e Bashkëpunimit Islamik, Lidhja Arabe, Bashkimi Evropian, SHBA-ja dhe Mbretëria e Bashkuar, së bashku me Rusinë, e cila vepron si garantuese e regjimit të Asadit, i kanë “dhënë një shans” administratës së re të Damaskut, duke hapur hapësirë të konsiderueshme diplomatike për administratën e Ahmed al-Shara gjatë periudhës së tranzicionit. Megjithatë, kjo mbështetje nuk do të thotë automatikisht stabilitet për vendin. Ndërsa administrata e re hyn në vitin e saj të dytë, ajo përballet me vështirësi serioze në gjetjen e zgjidhjeve efektive për problemet me kapacitetin e saj aktual, si përballë presioneve të jashtme ashtu edhe përballë problemeve të brendshme socio-ekonomike. Stabiliteti afatshkurtër dhe afatmesëm i Sirisë duket se varet kryesisht nga balancat rajonale dhe globale të fuqisë dhe nga rrjedha e politikës së ndërmjetësimit, sesa nga dinamikat e brendshme kombëtare. Ndërsa Irani dhe Rusia kanë pasur një ndikim të padiskutueshëm mbi Sirinë gjatë 20 viteve të fundit, sot Arabia Saudite, Katari dhe Turqia shihen si aleatë të shquar dhe të besueshëm. Ka të ngjarë që ndikimi i këtyre tre vendeve në Siri të rritet në periudhën e ardhshme. Turqia, pasi ka paguar një çmim të rëndë për vuajtjet e popullit sirian, ka grumbulluar besim dhe simpati të konsiderueshme brenda shoqërisë siriane.
Rreziqet me të cilat përballet Damasku
Struktura demografike rrit cenueshmërinë e vendit. Arabët përbëjnë afërsisht 90% të popullsisë, ndërsa kurdët, turkmenët, armenët dhe grupe të tjera etnike përbëjnë pjesën tjetër. Shpërndarja fetare është 74% sunitë, 13% alevitë, 10% të krishterë dhe 3% druzë. Në këtë mozaik delikat të feve dhe kulturave të shumta, pamundësia për të menaxhuar pritjet politike, kulturore dhe ekonomike ka potencialin të bëhet një burim themelor i problemeve të sigurisë. Dy çështjet më kritike me të cilat përballet qeveria e re e Damaskut janë çështjet druze dhe kurde. Çështja druze paraqitet si një problem sigurie i hapur ndaj manipulimit izraelit.
Lidhur me çështjen kurde, administrata Shara, me ndryshimin e qasjes së SHBA-së ndaj situatës së Forcave Demokratike Siriane në vend, ka ndërmarrë hapa relativisht pozitivë në fushat e të drejtave kushtetuese, gjuhës dhe arsimit. Njohja e kurdëve si partnerë politikë dhe diskursi që synon adresimin e ankesave të së kaluarës mund të konsiderohet një pikënisje pozitive. Pas këtij procesi, pritet shfaqja e pjesëmarrësve të rinj politikë dhe civilë nga brenda komunitetit kurd në Siri. Adresimi i çështjes kurde jo vetëm nga një perspektivë ushtarake ose e sigurisë, por edhe përmes këndvështrimit të shoqërisë civile dhe marrëdhënieve shoqërore, është thelbësor për stabilitetin afatgjatë.
Kushti themelor për stabilitetin afatmesëm, që do të ruajë strukturën unitare dhe kohezionin shoqëror të Sirisë, është garantimi kushtetues i të drejtave themelore të të gjitha grupeve fetare dhe etnike në vend. Është jashtëzakonisht e rëndësishme që parlamenti i sapoformuar të zhvillojë procesin e hartimit të kushtetutës me pjesëmarrjen efektive të përfaqësuesve alevitë, kurdë, druzë, turkmenë, armenë dhe përfaqësuesve fisnorë. Në këtë drejtim, modeli i Kosovës ofron një shembull të rëndësishëm për Sirinë.
Ahmed al-Shara përballet me një përgjegjësi historike për të hedhur themelet për një mobilizim kombëtar zhvillimi që ofron shpresë për brezat e rinj, pas një periudhe të gjatë dhe të dhimbshme që filloi në vitin 2011 dhe përfundoi në vitin 2024, nga Kryengritja e Madhe Siriane e vitit 1925 deri te Masakra e Hamasë e vitit 1982.
Sfidat më të mëdha me të cilat përballet administrata Shara janë aftësia e saj për të zhvilluar mekanizma konkretë dhe të përshpejtuar në fushat e reformave politike, rindërtimit, zhvillimit socio-ekonomik, punësimit dhe luftimit të papunësisë. Rivendosja e standardeve minimale për jetën e përditshme në ekonomi, shëndetësi, strehim, krizë energjetike dhe elektrike, furnizim me ujë, arsim, bujqësi, industri, teknologji dhe në sektorët e shërbimeve është një nevojë urgjente. Mungesa e burimeve njerëzore të kualifikuara dhe vonesat në zbatimin e ndihmës së premtuar ndërkombëtare e ndërlikojnë më tej këtë proces. Pa financimin e nevojshëm, marrëveshjet e planifikuara kornizë për rindërtim dhe bashkëpunim ekonomik midis Turqisë dhe Sirisë gjithashtu nuk duken të lehta për t’u zbatuar.
Rreziqet për vendin janë të konsiderueshme. Nepotizmi i bazuar në besim, një strukturë e ngushtë e përqendruar te klikat dhe një stil menaxhimi i përqendruar në rrethe të ngushta mund të sabotojnë institucionalizimin në planin afatmesëm dhe afatgjatë. Llogaridhënia, kalimi në një proces politik shumëpartiak dhe hapat e ndërmarrë në fushën e lirisë së medias do të përcaktojnë legjitimitetin e regjimit. Diaspora siriane, një nga potencialet më të mëdha të Sirisë, me udhëheqësit e saj të fuqishëm në fushat e ekonomisë, arsimit, sportit dhe arteve, duhet të përfshihet në ndërtimin e Sirisë së re.
Aktualisht, regjimi/qeveria e Damaskut vazhdon të kërkojë stabilitet nën kujdesin e mbështetjes së jashtme dhe të një mekanizmi ndërkombëtar-rajonal. Mbështetja ekonomike varet kryesisht nga kushtet e palëve të jashtme dhe kjo nuk prodhon një model të shëndetshëm qeverisjeje në planin afatgjatë. Toleranca ndërkombëtare dhe apeli diplomatik mund të krijojnë një nxitje në planin afatmesëm, por për një popullsi që ka vuajtur nga privimi socio-ekonomik për shumë vite, stabiliteti i brendshëm është një çështje që duhet të zgjidhet në planin afatshkurtër.
Çështjet kryesore: drejtësia tranzicionale, ndërtimi i paqes dhe rindërtimi
Përfshirja e ish-burokracisë së Ba’ath-it brenda sistemit kalimtar krijon një strukturë të përzier qeverisjeje dhe përbën një zonë rreziku që duhet të menaxhohet me kujdes. Neglizhenca e parimit të meritokracisë mund të çojë në tensione serioze sociale gjatë periudhave kur pritjet e publikut nuk përmbushen. Në këtë kontekst dalin në pah tre probleme themelore.
Së pari, drejtësia tranzicionale. Një mekanizëm institucional i drejtësisë tranzicionale për të adresuar ankesat që variojnë nga vrasjet dhe masakrat deri te humbjet e pronës dhe korrupsioni ende nuk është krijuar. Një komision i pavarur drejtësie, i përbërë nga individë të kualifikuar, duhet ta mbushë këtë boshllëk.
Çështja e dytë më e rëndësishme është paqja kombëtare. Pa krijimin e këshillave kombëtare të paqes, të përbëra nga njerëz të mençur nga të gjitha segmentet e shoqërisë, të cilët nuk janë të njollosur me gjak dhe që dëshirojnë stabilitetin e vendit, duket e vështirë të përhapet pajtimi shoqëror në nivelin bazë. Pa drejtësi tranzicionale, arritja e paqes së qëndrueshme është pothuajse e pamundur.
Problemi i tretë është rindërtimi. Do të duhet kohë që premtimet për ndihmë nga institucionet ndërkombëtare dhe vendet fqinje të përkthehen në veprime konkrete në terren. Fushatat e nisura nga qeveria brenda vendit janë të pamjaftueshme për të zgjidhur problemet themelore në një afat të shkurtër. Ftesa e biznesmenëve nga diaspora për t’u rikthyer në vend dhe ofrimi i mundësive të investimit për grupet e kapitalit të paprekura nga regjimi i vjetër, përmes modeleve ndërto–opero–transfero, mund të përshpejtojë procesin e rindërtimit. Në këtë fazë, organizimi i duhur i meritës, përvojës dhe potencialit – elementet themelore të institucionalizimit – është me rëndësi jetike.
Fakti që SHBA-ja dhe Evropa, si dhe Rusia dhe Kina, po i japin një shans Sirisë së re do të thotë se suksesi i procesit të ardhshëm varet kryesisht nga aftësia e administratës së Damaskut për të ndërtuar kapacitete shtetërore. Udhëheqësi i ri, Ahmed al-Shara, i cili ka rrënjë në HTS, duhet ta kompensojë mungesën e përvojës në administratën shtetërore me këshilltarë të fortë të politikës së brendshme dhe të jashtme.
Lufta ka mbaruar. Tani ekziston një qeveri e re dhe përmbushja e pritjeve të popullit sirian nga shteti varet nga funksionimi i besueshëm i mekanizmave politikë, socialë dhe ekonomikë midis shtetit dhe shoqërisë. Qeverisja e Damaskut 5 000-vjeçar është një përgjegjësi me peshë të konsiderueshme morale dhe historike.
Si përfundim, revolucioni sirian duket se ka potencialin për të realizuar një model të një shoqërie islamike moderne-konservatore, në masën që mund të krijojë kuadro të kualifikuara, të afta për të menaxhuar mbështetjen e jashtme financiare dhe ekonomike. Nëse ky potencial do të realizohet, kjo varet nga performanca e administratës së re në fushat e institucionalizimit, drejtësisë dhe pajtimit/konsensusit shoqëror.
